Terugkeer Mostaert doet pijn

Een schilderij van Mostaert dat het Frans Halsmuseum moest restitueren, is nu te koop op kunstbeurs Tefaf. Het museum reageert verrast.

Met een diep verdriet nam het Frans Halsmuseum in 2006 afscheid van het schilderij De ontdekking van Amerika uit 1550 van de Haarlemse schilder Jan Mostaert. Voor het eerst sinds het zeven jaar geleden van de muren werd gehaald om terug te geven aan de erfgenamen van de joodse kunsthandelaar Jacques Goudstikker, is het weer in Nederland. Op Tefaf hangt het prominent recht tegenover de ingang in de stand van de Britse kunsthandelaar Simon Dickenson.

Het lijkt een stunt, maar Simon Dickenson heeft het zonder fanfare naar Nederland gebracht. Zonder vooraankondiging, zonder persbericht. „We weten hoe gevoelig dit ligt in Nederland en hebben er daarom niet veel aandacht voor gevraagd”, zegt directeur Hugo Nathan. „Maar een topstuk als dit moet je op Tefaf, de meest vooraanstaande internationale beurs, laten zien.”

Het schilderij was een van de 202 die de Nederlandse Staat zeven jaar geleden op morele gronden besloot over te dragen aan de laatste erfgename van Goudstikker, waarmee een juridisch gevecht van tien jaar werd beëindigd. Schoondochter Marei von Saher had jarenlang gevochten om de collectie van de in 1940 op zijn vlucht verongelukte Goudstikker terug te krijgen. Zijn voorraad was aan het begin van de Tweede Wereldoorlog door de nazi’s geroofd en na de oorlog bij de Nederlandse staat terechtgekomen. Die gaf diverse musea schilderijen in bruikleen.

De Mostaert was een van de acht stukken die Nederland graag had willen behouden en waarover het ministerie van OCW heeft onderhandeld met Von Saher. Vier werken kocht de overheid voor 2,9 miljoen euro, één werk van Bartholomeus van der Helst schonk de familie aan het museum GoudA. Het werk van Mostaert werd niet aangeboden.

„Het was destijds een groot verlies”, zegt Karel Schampers, directeur van het Frans Halsmuseum. „Mostaert is een Haarlemse schilder, die past in onze collectie. Het onderwerp is bijzonder. Hij is een van de eerste Europese kunstenaars die Amerika heeft afgebeeld, op basis van de verhalen die hij hoorde aan het Hof van Mechelen waar hij werkte. Je ziet de Pueblogrotten van de Indianen zoals we ze kennen, maar ook een bonte verzameling van ossen, ezels en geiten die daar niet horen.”

In eerste instantie heeft Marei von Saher het werk niet geprobeerd te verkopen. In 2007 liet ze veilinghuis Christie’s wel een deel van de collectie veilen in New York, Londen en Amsterdam om de hoge kosten voor haar advocaten te kunnen betalen. De opbrengst viel met 12,4 miljoen euro tegen. Een jaar later verkocht ze Rivierlandschap met veerpontje (1641) van Salomon van Ruysdael aan de National Gallery of Art in Washington voor naar schatting 13 miljoen euro.

Het werk van Mostaert kwam terecht in de tentoonstelling Reclaimed over de Goudstikkercollectie die door de VS heeft gereisd. „Ik had eigenlijk verwacht dat het in Amerika verkocht zou worden”, zegt Schampers. „Het is uitzonderlijk, omdat het een van de eerste keren is dat in Europa hun land is afgebeeld.”

Schampers reageerde gistermiddag uiterst verbaasd toen hij hoorde dat het werk op Tefaf werd aangeboden.