Sobere levensstijl en heldere geest

De nieuwe paus is conservatief en wil niets weten van abortus. Maar hij is niet dogmatisch en gaat wel regelmatig de sloppenwijken in.

Foto links: de gisteren tot paus gekozen kardinaal Jorge Bergoglio in zijn jonge jaren op een ongedateerde foto, gepubliceerd door de Argentijnse krant Clarin. Foto boven: paus Franciscus I wuift kort na zijn verkiezing vanaf het balkon van de Sint Pietersbasiliek naar de menigte op het Sint Pietersplein in Rome. Foto’s Reuters en AFP

Toen Jorge Maria Bergoglio gisteravond tot paus was gekozen, stond er een aparte auto voor hem klaar. Die zou hem terugbrengen naar het Huis van de Heilige Martha, de plaats waar de kardinalen sliepen en waar voor de nieuwe paus kamer 210 was gereserveerd. Maar Bergoglio nam, bescheiden als altijd, gewoon het laatste busje.

Deze anekdote, vannacht verteld door de Amerikaanse kardinaal Timothy Dolan, tekent de man. Met de keuze voor de pausnaam Franciscus I heeft Bergoglio nog eens onderstreept hoezeer soberheid en oprechte nederigheid essentiële waarden voor hem zijn als priester en bisschop.

Ook in de prestigieuze functie van aartsbisschop van Buenos Aires nam hij vaak de bus of de metro naar het werk. Hij koos ervoor te wonen in een eenvoudig appartement in plaats van het luxueuze bisschoppelijke paleis. Hij kookte meestal zelf zijn eten in plaats van zich te laten verzorgen door nonnen. En toen hij voor het conclaaf naar Rome vloog, zat hij in de toeristenklasse. Met die bescheidenheid, gekoppeld aan een scherpe geest en een oprecht geloof, heeft hij in brede kring respect verworven.

Dat zal een grote rol hebben gespeeld in de zoektocht van de kardinalen naar een paus met een inspirerende uitstraling. Al zei Bergoglio gisteravond, weer volgens Dolan, op het diner na de balkonscène onder luid gelach tegen zijn medekardinalen: „Moge God jullie vergeven.”

Hij is geen man van hokjes. Bergoglio is lid van orde van de jezuïeten en is de eerste jezuïet die paus wordt. „Jezuïeten beschouwen zichzelf als dienaars, niet als gezagsdragers in de kerk”, zei de woordvoerder van het Vaticaan gisteravond. Het belette Bergoglio niet om in 1992 hulpbisschop van Buenos Aires te worden en zes jaar later aartsbisschop.

Hij heeft binnen de orde steeds zijn eigen weg gezocht. Veel jezuïeten in Latijns-Amerika hebben sympathie getoond voor de linkse bevrijdingstheologie, die Marx en Jezus probeert te verzoenen. Bergoglio hield vast aan een conservatievere lijn. Zo knoopt hij ook banden aan met de centrum-rechtse lekenorganisatie Comunione e liberazione, in de jaren zestig opgekomen in Italië maar nu vertegenwoordigd in een zeventigtal landen.

In zijn persoonlijke opvattingen over abortus en seksuele moraal verschilt Bergoglio weinig van de 114 andere kardinalen die hem tot paus hebben gekozen. In 2010 voerde hij fel campagne tegen de legalisering van het homohuwelijk. Tegelijkertijd is hij niet altijd dogmatisch. Een half jaar geleden haalde hij uit naar priesters die weigeren kinderen te dopen van ongetrouwde vrouwen. „Hypocriet neo-clericalisme”, zei hij toen. Zoiets hoor je niet vaak in het Vaticaan.

In Latijns-Amerika is het onontkoombaar een standpunt in te nemen tegenover de enorme armoede. Ook hier past Bergoglio, zoon van een Italiaanse spoorwegwerker, niet goed in één hokje. Hij is tegen de bevrijdingstheologie, maar ging als aartsbisschop wel regelmatig de sloppenwijken in. En in 2007 hield hij de Latijns-Amerikaanse bisschoppen voor: „We wonen in het werelddeel met de meeste ongelijkheid, dat het meest is gegroeid maar de misère het minst heeft weten te verminderen. Nog steeds bestaat er een onrechtvaardige verdeling van goederen [...] die tenhemelschreiend is en voor veel van onze broeders de mogelijkheden van een voller leven beperkt.”

Of hij ook in staat is om de curie te reorganiseren, het bestuursapparaat van het Vaticaan, is nog een open vraag. Bergoglio is opgeleid als chemicus, maar is daarna theologie gaan studeren. Die studie bracht hem ook in Spanje en Duitsland, maar verder heeft hij vooral in Argentinië gewerkt. Bergoglio is weliswaar lid van een aantal Vaticaanse congregaties, maar zijn ervaring met de curie is beperkt. Daarom wordt uitgekeken naar wie Franciscus I kiest als Secretaris van Staat, de tweede man van het Vaticaan.

Bergoglio biedt de Katholieke Kerk een toekomstperspectief, maar hij zal ook opheldering moeten geven over vraagtekens in zijn verleden. Een Argentijnse mensenrechtenadvocaat heeft hem vlak voor het vorige conclaaf beschuldigd van medeplichtigheid aan de ontvoering en marteling van twee linkse jezuïeten in 1976, toen een militaire junta aan de macht was. Volgens zijn biograaf heeft Bergoglio’s bemiddeling achter de schermen ervoor gezorgd dat de twee niet werden vermoord, en werden vrijgelaten.

Andere mensenrechtenactivisten verwijten Bergoglio dat hij voornamelijk heeft gezwegen over de tijd van de militaire junta’s (1976-1983), die in hun strijd tegen alles wat links en revolutionair was steun hebben gekregen in kerkelijke kringen. In oktober vorig jaar boden de Argentijnse bisschoppen onder regie van Bergoglio een collectief excuus aan voor de passieve opstelling van de kerk tegenover de ontvoeringen en moorden door de militaire junta. Maar in die verklaringen werden linkse groepen medeverantwoordelijk gehouden voor het geweld. Critici verwijten Bergoglio dat hij vooral lette op het imago van de kerk en weinig actief heeft meegewerkt aan onderzoeken naar de rol van de kerk in die gewelddadige jaren.