Alles is lot, en alles is genade

Jack Wouterse speelt de oude Oedipus en Nasrdin Dchar de jonge, in een actuele bewerking van Oedipus bij het Ro Theater.

‘Oedipus... dat is toch het drama van de man die zijn vader vermoordt, slaapt en trouwt met zijn moeder en zich de ogen uitsteekt?” Acteur Nasrdin Dchar krijgt opeens een felle gloed in zijn donkere ogen. Dan legt hij zijn vingertoppen op zijn oogleden, wrijft erover alsof hij tranen wegwist en zegt: „Zo steek ik mijn ogen uit, met vegen door zwart gemaakte handen. In mijn gezicht komen dan donkere holtes.” Acteur Jack Wouterse vult aan: „En dan heb je helemaal geen bloed nodig.”

Nasrdin Dchar (1978) en Jack Wouterse (1957) spelen bij het Ro Theater uit Rotterdam beide de tragische Griekse held Oedipus. Al twaalf jaar woedt de pest in Thebe. De jonge, krachtige koning Oedipus is ervan overtuigd dat hij de stad kan redden. Maar het lukt niet. Totdat het orakel voorspelt dat de vervloeking eindigt als de moordenaar van de vorige koning, Laios, gevonden wordt. Die moordenaar is Oedipus zelf, alleen weet hij het nog niet. Laios is tevens zijn vader. Daar komt rampspoed van.

Dchar vertolkt de jonge, ambitieuze en vooral „driftige koning”, zoals hij het formuleert en Wouterse de oude koning, die „bedachtzaam is en tot inzicht gekomen”, aldus Wouterse. Regisseur Alize Zandwijk vroeg toneelschrijver Oscar van Woensel om een hedendaagse bewerking van het eeuwenoude drama van Sophocles. Van Woensel versmolt de twee klassieke Oedipus-tragedies Oedipus Rex en Oedipus in Kolonos tot een nieuw geheel, Oedipus. „Sinds we aan het repeteren zijn”, zegt Dchar, „vraag ik me af hoe we dit drama naar deze tijd kunnen halen. In het eerste deel spat het vuurwerk ervan af. In mijn script heb ik achter elke zin een uitroepteken geplaatst, zo heftig is de jonge Oedipus.”

Tijdens een repetitie in Theater aan de Schie in Schiedam zoeken de beide acteurs naar een vorm om jong en oud, vurig en bedachtzaam, jachtig en verinnerlijkt te spelen. In het eerste deel ligt de handeling bij Dchar, in het tweede overheerst Wouterse. Maar Dchar begeleidt de oude man als zijn alter ego, als zijn steun gevende en troost biedende schaduw. Jack Wouterse: „Ik zie mijn rol als Oedipus in het verlengde van mijn vorige toneelopvoering, Slaaf. Hierin gaat een man, door schade en schande wijs geworden, op zoek naar verandering, naar wijsheid en verlichting. Net als de oude Oedipus. Die dwaalt rond over het toneel, soms moeizaam lopend. Ik overdenk mijn bestaan en besef dat ik als jonge Oedipus te roekeloos leefde, te ongeduldig. Uit alle macht verzette hij zich tegen zijn lot. Na vele jaren van omzwervingen met zijn blinde ogen komt hij tot inzicht dat hij het lot moet aanvaarden. De twee Oedipussen ontwikkelen zich van verzet tot berusting. Dat is een mooie dramatische lijn.”

Grote thema’s

In Oedipus gaat het over grote thema’s, beseffen Wouterse en Dchar. Wouterse: „Alleen al de symboliek van de blinde die meer ziet dan degene die kan zien, is overrompelend zwaar. Het is aan ons het verhaal licht te vertellen, ontdaan van die last. De werelden van de jonge en oude Oedipus zijn verschillend. Het inzicht dat de oude Oedipus verwerft heeft te maken met aandacht, met zorg. Mensen leven in jagende vaart, ze kijken maar zien niks. Ik laat me inspireren voor mijn rol door een ervaring die ik had aan de kust van Portugal: ik stond hoog op een rots en elders stond er nog iemand op een rots. De nietigheid van die mens daar in die overweldigende omgeving. Dat stemt tot nederigheid. En dat is de nederigheid die de oude Oedipus past. Je bent maar een zeepbel in een universum boordevol zeepbellen. Een willekeurige speldeprik van de goden, en daar eindigt je leven.”

De eenvoud waarmee Dchar als jonge Oedipus het licht uit zijn ogen veegt, is beslissend voor zijn rol. „Bij Jacks spel in de laatste uren voor zijn dood moest ik denken aan mijn oma die in Marokko woont”, zegt hij. „Op de dag dat ze haar dood voorvoelde kreeg ze een opleving: ze liet al haar kinderen komen, ook mijn moeder, ooms en tantes die in Nederland wonen. Die opbloei van levensenergie vlak voor iemands dood, zo’n gebeurtenis uit mijn leven neem ik mee in mijn rol.” Hij citeert een cruciale zin, waarmee hij ook wil aangeven hoe helder en modern de taal is van deze bewerking: „Mijn blindheid hier is door het orakel niet voorspeld, die blindheid is van mij.”

Dchar vervolgt: „Het orakel voorspelde wel dat Oedipus zijn vader zou vermoorden en met zijn moeder het bed delen, maar die blindheid komt onvoorzien. Het noodlot is over zijn leven afgeroepen. Wat mij intrigeert is dat iemands leven in één klap kan veranderen. Mensen die een zwaar ongeluk of een ramp hebben overleefd, veranderen op slag. De zelfmoord van Iocaste, Oedipus’ moeder én vrouw, slaat als een bliksem in. Hij wordt direct oud. Hiermee houdt de vurige gedrevenheid van de jonge koning op. Hij wilde het noodlot ontlopen, maar tevergeefs.”

Wouterse: „De oude koning die ik speel kan niet meer, hij is op. Het is zijn laatste dag en hij wil graag nog iets vertellen. Ik richt me tot de toeschouwers in de zaal. Verlichting en inzicht zijn grote woorden, maar als ik het klein maak, dan komt het aan. Het Oedipus-verhaal loopt parallel aan mijn eigen leven; ook ik ben door schade en schande wijs geworden. Zelf heb ik inzicht en rust verkregen door te leven met meer liefdevolle aandacht: ik kan in een park gaan zitten en kijken naar de mensen, het ontluiken van narcissen, luisteren naar de wind in de boomtakken. Alleen als ik het grote, abstracte lot van Oedipus inzichtelijk maak in kleine dingen krijgt het betekenis voor een publiek. Dan kan ik als acteur iets zichtbaar maken van de diepere gedachte achter het stuk, namelijk dat alles lot is. Ik zet daar mijn visie tegenover: alles is ook genade.”

Het is mooi te zien hoe de blinde, oude Oedipus steun krijgt van de jonge koning. Dchar wijkt niet van de zijde van Wouterse. Hij kijkt voor hem. Steunt hem. Dchar: „Het is de ziel van de voorstelling om de ander op te tillen en richting te geven. De oude koning heeft zijn blik helemaal naar binnen gericht. Daarom wijs ik hem de weg.”

Oedipus door het Ro Theater. Tekst en bewerking: Oscar van Woensel. Regie: Alize Zandwijk. Première: 15/3 Rotterdamse Schouwburg. Tournee t/m 27/4. Inl: rotheater.nl