'Psycho' brak met regels van fatsoen

Psycho, Hitchcocks grootste succes, overschreed anno 1960 allerlei regels die Hollywood zichzelf had opgelegd. Maar het publiek bleek inderdaad klaar voor deze ‘nasty little shocker’.

‘Please don’t tell the ending, it’s the only one we have.’ De marketingcampagne van de film Psycho (1960) werd gelardeerd met veel droge humor. Zo was regisseur Alfred Hitchcock zelf gastheer in een lange filmtrailer waarin hij het publiek rondleidde in het huis van seriemoordenaar Norman Bates en grapjes maakte over gruwelijke moorden. In die tijd was iedereen aan die zwart-komische toon gewend, want zo introduceerde Hitch ook de afleveringen van zijn tv-serie Alfred Hitchcock Presents (1955-1962).

Dat het publiek iets serieuzers te wachten stond, bleek uit een belangrijke breuk met een bioscooptraditie. Tot Psycho mocht iedereen op elk willekeurig tijdstip de bioscoopzaal in, Hitchcock sommeerde eigenhandig dat dit voor zijn ‘nasty little shocker’ niet meer mocht. Morrend gingen theatereigenaren akkoord, maar het leidde wel tot rijen voor de bioscoop. Betere reclame voor je film is er niet.

Wat Jaws betekende voor strandvakanties, was Psycho voor de douche. „Vanaf nu neem ik alleen nog maar baden”, reageerde een voor het leven getraumatiseerde bezoeker. Zelfs wie Psycho nooit zag, kent de reden van deze stellige uitspraak. Na ruim een half uur wordt Marion (Janet Leigh) onder de douche vermoord door (de moeder van) Norman Bates (Anthony Perkins), de eigenaardige eigenaar van het afgelegen Bates Motel waar zij de nacht doorbrengt. Ze heeft 40.000 dollar in haar handtas, geld dat ze die dag stal van haar baas. Dat geld is voor haar in geldnood verkerende minnaar Sam, met wie ze die ochtend gevreeën heeft; we zien haar in witte bh, in 1960 even schokkend als de douchescène. Sommige feministische critici menen dan ook dat Marion sterft omdat zij seks voor het huwelijk heeft: letterlijk een doodzonde.

De douchescène – de opnames duurden een week – is een triomf van camerastandpunten, kadrering en brute montage: in staccato shots wordt ook het publiek aangevallen. Flitsen van een mes worden afgewisseld met close-ups van delen van het naakte, kwetsbare lichaam van Leigh, stromend water en een silhouet achter het half doorzichtige douchegordijn waarin Norman haar later zal rollen. Op de geluidsband de ijselijke schreeuw van Marion en de ijzingwekkend gillende, repeterende vioolnoten die Bernard Herrmann componeerde – Hitchcock wilde de scène eigenlijk zonder muziek, maar was wijs genoeg Herrmann toch iets te laten schrijven.

Het publiek schreeuwde de longen uit zijn lijf en bleef verdoofd achter. Had Hitchcock nou echt zijn ster al op eenderde van zijn film vermoord? Een even schokkende realisering als de scène zelf. Het goedkoop gemaakte Psycho en zijn douchescène waren uiterst invloedrijk: het stond onder meer aan de wieg van de slasherfilm zoals The Texas Chain Saw Massacre, die, net als Psycho, werd geïnspireerd door seriemoordenaar Ed Gein.

Psycho ging anno 1060 heel ver. Studio Paramount wilde er zijn vingers niet aan branden, dus financierde Hitchcock zelf 60 procent van het budget en omzeilde via briljante uitputtingstactieken en schijnconcessies de censuur. Niet alleen qua seks en geweld overtrad het ongeschreven regels, ook was in de badkamer een toiletpot te zien: toen heel pikant. Hitch liet Marion die wc zelfs doorspoelen. Voer voor psychoanalytici: is het toeval dat op de nummerplaat van Marions auto A-N-L staat, ofwel anal?

Hitchcock zag het scherp: het publiek was anno 1960 bereid zijn grenzen te verleggen. Psycho, zijn grootste hit, maakte hem steenrijk.