Facebookrellen: het leek wel een film

Waarom stroomde Haren vol jongeren op 21 september? Ook om een ritueel te beleven dat ze uit films kenden, stelt het rapport-Cohen. Vol platte humor, drank, drugs en kots. En nu is mama boos.

Een dikke eeuw geleden deinsden de bezoekers in een Parijse bioscoop achteruit. Die trein die hen op het scherm tegemoet reed – die leek wel echt! En nu, als een vliegtuig neerstort of een meteoor op aarde valt, wat zeggen mensen dan? Het leek wel een film.

Dat is wat een eeuw cinema met het bewustzijn heeft gedaan. Film heeft zich geworteld in ons brein, zodat we het ene moment de werkelijkheid op het medium projecteren, en het andere moment in de werkelijkheid filmbeelden zien. Het onderscheid tussen fantasie en realiteit „is onbruikbaar geworden in een moderne wereld waar nieuwe technologieën ervoor zorgen dat adolescenten alles wat hen beweegt en bezighoudt publiek te maken”.

Die laatste frase is van Heidi de Mare, beeldwetenschapper bij de Vrije Universiteit Amsterdam en de Politie Academie te Apeldoorn. Hij staat in haar onderzoek Project X in Haren. De komische film als exemplarische kortsluiting tussen adolescente verbeelding en volwassen werkelijkheid. Dat onderzoek staat weer in het rapport dat Job Cohen vrijdag presenteerde over de rellen in het Groningse Haren, waar een verjaardagsfeestje via Facebook werd gekaapt en op 21 september uitgroeide tot een massabijeenkomst van jongeren en uiteindelijk op rellen die het dorp in chaos dompelden.

De vraag waar bestuurlijk Nederland na die rellen voor stond was: waarom? Waarom gaan jongeren naar een feest dat niet voor hen bedoeld is, waarvan de burgemeester zegt dat het niet bestaat, waar de politie klaarstaat en waar de kans op een gigantische puinhoop vooraf levensgroot was?

Nou, zegt De Mare: juist daarom.

Zij bekeek films als Jackass, American Pie, de twee Hangovers, New Kids Turbo, zelfs de oude Ferris Bueller’s Day Off (1986) en natuurlijk Project X, naamgever van het soort feestjes als dat in Haren. Allemaal zeer succesvol bij jongeren. De Mare komt tot de conclusie dat de jongvolwassenen (ze neemt het begrip ruim) in deze films een rite de passage doormaken. Ze gaan van de kinderwereld naar de volwassen wereld en dat doen ze door het rationele systeem van volwassen voorschriften en verboden even flink op de proef te stellen. Alle volwassen regels worden door een menigte pubers en twintigers ondersteboven gezet, liefst onder invloed van drank en drugs, en altijd met vrij platte humor vol „fysieke bezoedeling, smurrie en allerhande lichamelijke sappen: zwembad vol sperma in plaats van water, kots op het autoraam, bloederige spatten op de meubels, poepstrepen op het behang, zichtbaar plassen of rukken.”

Films, schrijft De Mare, leveren de sjablonen waarin mensen hun rituelen gieten in een samenleving die nog maar weinig openbare rituelen kent.

De burgemeester die tegen deze jongeren zegt: „Er is hier geen feestje”, denkt zelf dat hij met zijn ambtsketen serieus wordt genomen, maar hij heeft niet door dat voor de jongeren intussen een film is begonnen, waarin hij net zo goed een rol speelt als zijzelf. Zo zegt De Mare het: „Adolescentenfilms kunnen een imaginaire gemeenschap vertegenwoordigen die niet op een realiteit buiten de film berust, maar die wel bestaat voor de adolescenten die dit soort films kennen.”

Je kunt je afvragen of het uitsluitend voor jongeren geldt. Zou een gepensioneerde niet even aan James Bond denken als hij het gaspedaal van zijn eerste Porsche intrapt? Zou The Bucket List niet overal ter wereld terminaal zieken hebben geïnspireerd tot laatste wensenlijstjes? Regisseur Alexander Payne vertelde dat de omzet van Californische wijn met 14 procent steeg na zijn Sideways. En Amerikaanse maffiosi begonnen pas paardenhoofden af te snijden na The Godfather.

Het meest subversieve van de adolescentenfilm is de humor waarmee de verwoestingen van de volwassen wereld gepaard gaan. Daar valt met gezag niets tegen te beginnen. Integendeel, het gezag is in die film/werkelijkheid een noodzakelijk element, zoals Charlie Chaplin pas echt grappig wordt als er een agent achter hem aan zit.

In de aanloop naar het Project X-feest ging een Tweet de wereld in met de boodschap ‘WIJ GAAN HAREN VERNIETIGEN’. Hoe lees je dat, vroeg de onderzoekscommissie zich af? Lees je dat met je terrorismebril, dan moet je Haren ontruimen. Maar deze jongens schreven het voor de grap. Die vonden het ‘kapot lachen’. New Kids Nitro: Schijndel? Bom erop!

En nu is mama boos.