Waarom communiceert het Vaticaan eigenlijk nog met rooksignalen?

Heel de wereld kijkt nu al anderhalve dag gespannen naar een stukje schoorsteen om te zien of er witte rook uitkomt. Marketingtechnisch een goede stunt van de Rooms-Katholieke Kerk. Maar waarom rooksignalen en niet bijvoorbeeld een witte vlag?

Black smoke rises from the chimney on the roof of the Sistine Chapel in the Vatican City, indicating that no decision has been made after the first voting session on the second day of voting for the election of a new pope March 13, 2013. Roman Catholic Cardinals started a conclave on Tuesday to elect a successor to Pope Benedict, who abdicated last month. REUTERS/Alessandro Bianchi (VATICAN - Tags: RELIGION) Vanmiddag kwam er zwarte rook uit de schoorsteen, dus nog geen nieuwe paus. Foto Reuters / Alessandro Bianchi

Heel de rooms-katholieke wereld kijkt nu al anderhalve dag gespannen naar een stukje schoorsteen om te zien of er witte rook uitkomt. De eerste stemronde over de nieuwe paus vanmorgen leverde nog niets op. Al dat getuur deed hier op de redactie de vraag ontstaan: waarom wordt de nieuwe paus eigenlijk bekendgemaakt door middel van witte rook, en niet bijvoorbeeld door een witte vlag?

De reden ligt bij nader inzien voor de hand: in vroeger tijden hadden ze natuurlijk nog geen moderne communicatiemiddelen zoals nu, vertelt Paul van Geest, hoogleraar kerkgeschiedenis aan de Universiteit van Tilburg. De eerste duizend jaar van onze jaartelling waarin een paus werd gekozen was er sowieso geen conclaaf.

“De paus werd gekozen door de clerus - de geestelijkheid - en het volk van Rome. Hoe dat precies in z’n werk ging, weten we niet. Daar zijn geen geschriften van. Maar in die tijd was het dus voor iedereen meteen duidelijk wie de nieuwe paus was.”

‘In Renaissance werd benoeming paus gewoon gekocht’

In de elfde en twaalfde eeuw werd de stemming alleen nog door de kardinalen, bisschoppen en diakenen verricht. Nadat de Oostenrijkse keizer een keer de benoeming van een Poolse kardinaal tegenhield, werd vanaf de dertiende eeuw besloten de stemming achter gesloten deuren te houden, zegt Van Geest:

“Ook omdat machtige en rijke families de verkiezing te veel beïnvloedden. Het ambt was natuurlijk vergeven van corruptie, in de Renaissance werd de benoeming van de paus gewoon gekocht. Het kortste conclaaf waarin paus Julius de II werd gekozen, duurde bijvoorbeeld slechts een paar uur. Dan weet je dat het geen zuivere koffie is.”

Paus Julius II, geboren als Giuliano della Rovere (1443-1513), was van 1503 tot 1513 paus. Tegen elke prijs wilde hij in de voetsporen treden van zijn oom, paus Sixtus IV, en dus kocht hij verschillende kardinalen om met de belofte van kerkelijke ambten. Hij was overigens de grote tegenstander van de Spaanse kardinaal Rodrigo de Borja y Borja, oftewel Rodrigo Borgia, die in 1492 tot paus Alexander VI gekozen werd en wiens eveneens corrupte leiderschap mooi geportretteerd is in de tv-serie The Borgias.

…En toen werd de witte rook bedacht

In ieder geval moest er vanaf het moment dat de verkiezing van de paus achter gesloten deuren plaatsvond en het volk niet meer bij de stemming werd betrokken, een andere manier zijn om de mensen buiten de deuren van het Vaticaan duidelijk te maken dat er een nieuwe paus was. En dus werd de witte rook bedacht. Van Geest:

“De stembiljetten werden na afloop altijd verbrand dus toen hebben ze er een kacheltje bijgezet: werd er stro bij verbrand dan werd het zwarte rook, als er geen stro bij verbrand werd dan wist iedereen; er is een nieuwe paus.”

Kardinalen aan de slag met kaliumperchloraat, anthraceen en zwavel

Tegenwoordig gaat het maken van die witte en zwarte rook wel iets geavanceerder, meldt NRC-redacteur Marc Leijendekker die in Rome is voor de pausverkiezing:

“In een hoek van de Sixtijnse Kapel staan twee kacheltjes naast elkaar die uitkomen op dezelfde schoorsteen. In het oudste kacheltje worden de stembiljetten verbrand, in de nieuwe kachel gaat een cartridge met chemische stoffen die voor zwarte of witte rook moeten zorgen. In die cartridge zitten vijf compartimenten die ieder, achter elkaar, voor ongeveer een minuut rook zorgen - vandaar de indruk dat af en toe de rook lijkt te stokken. Voor de volledigheid gaf de woordvoerder van het Vaticaan Lombardi ook de chemische samenstelling. Zwarte rook komt van kaliumperchloraat, anthraceen en zwavel. Voor witte rook wordt een mengsel van kaliumchloraat, lactose en hars gebruikt.”

In de dertiende eeuw heeft een conclaaf trouwens twee jaar en drie maanden geduurd, tot woede van de bevolking vertelt Van Geest:

“Al die tijd lag de economie plat. De paus was zeker in die tijd een belangrijk en machtig man. De paus onderhandelde bijvoorbeeld ook bij oorlogen tussen landen. Dus al die tijd was er een enorm machtsvacuüm. Het volk is toen zo boos geworden dat ze de kardinalen op water en brood hebben gezet. Ook heeft de bevolking het dak van het pauselijk paleis gerukt. In allerijl werd toen een paus uit Luik gekozen.”

‘Schoorsteen is marketingtechnisch goede stunt’

Van Geest zit vandaag bij de NOS: “ik zit hier ook opgesloten want zodra de nieuwe paus bekend is, moet ik commentaar geven.” Hij heeft het reuze naar zijn zin vandaag:

“Marketingtechnisch doet de Rooms-katholieke kerk het natuurlijk heel goed. De hele wereld zit nu een scherm te kijken met een schoorsteen. Het is toch heel grappig dat de keuze van een een nieuwe wereldleider aan de wereld kenbaar wordt gemaakt door middel van zo’n archaïsch kacheltje.”

De kardinalen zijn in ieder geval gewaarschuwd: hoe langer ze erover doen om het eens te worden, hoe groter de kans wordt dat de lunch wel heel sober wordt…