Wildwest met schaliegas in VS: nieuwe energie met risico's

In Nederland groeit de weerstand tegen proefboringen naar schaliegas. Studies naar boringen in de Verenigde Staten geven aan wat de gevaren zijn voor het milieu.

Dit keer is het de gemeente Marknesse in de Noordoostpolder die zich zorgen maakt. Anderhalf jaar geleden was het Boxtel, in Brabant, waar de onrust toesloeg toen het Britse energiebedrijf Cuadrilla aankondigde er met een nieuwe technologie naar aardgas te willen boren.

Het was met name de nieuwe technologie die de commotie veroorzaakte. Dat was toen in Boxtel zo, en nu in Marknesse weer. Want die technologie, hydraulic fracking geheten, zou serieuze risico’s voor water, lucht en bodem met zich meebrengen. Onder zeer hoge druk worden miljoenen liters water, aangelengd met chemicaliën en zand, naar beneden gepompt om op enkele kilometers diepte de gesteentelagen open te kraken en zo het gas te bevrijden dat daar in kleine poriën gevangen zit. Dat kraken en scheuren zou de kans vergroten op vervuiling van grond- en oppervlaktewater, op aardbevingen, op gaslekkages.

Cuadrilla beweerde destijds dat de technologie in principe veilig is. Dat ziet het bedrijf nog steeds zo. Wie heeft gelijk? Cuadrilla, of de tegenstanders van fracking?

Voor het antwoord wordt gekeken naar de Verenigde Staten, waar tot nu toe de meeste praktijkervaring met de technologie is opgedaan. Sinds 2003 wordt er geboord naar gas in leisteenlagen, zogeheten shale gas of schaliegas. Probleem is alleen dat de technologie daar nou juist niet altijd even zorgvuldig is toegepast, door een samenloop van omstandigheden. „Er is een bonanza geweest”, zegt Timo Heimovaara, hoogleraar milieugeotechnologie aan de TU Delft.

In Amerika is de grond en alles wat eronder zit van de grondeigenaar – in Nederland geldt dat alleen voor de bovengrond. De ondergrond is van de staat. Om te mogen boren, kochten investeerders in de VS zich in en sloten leasecontracten met grondeigenaren. Meestal voor drie tot vijf jaar. Wil je in die periode een miljoeneninvestering er weer uit krijgen, dan moet je opschieten. „Sommige bedrijven hadden erg veel haast”, zegt Robert Jackson, hoogleraar globale milieuverandering aan de Duke University in Durham, North Carolina. In die haast zijn er volgens Jackson vaker dingen mis gegaan.

Verder werden olie- en gasmaatschappijen in 2005 vrijgesteld van strengere overheidseisen voor schoon water die toen van kracht werden. Dat bespaarde hen zuiveringskosten. Maar het vergrootte de kans op watervervuiling. De gevolgen sijpelen sinds een paar jaar door in de wetenschappelijke literatuur, naarmate langjarige studies worden afgerond en gepubliceerd.

1 Watervervuiling

Gisteren nog verscheen in het tijdschrift PNAS een statistisch onderzoek naar de mogelijke vervuiling van oppervlaktewater in Pennsylvania. Resultaat: schaliegaswinning kan de concentraties van zware metalen en radioactieve stoffen in oppervlaktewater sterk verhogen. Eerder zijn al meldingen geweest van lekkende bassins waarin de miljoenen liters afvalwater dienen te worden opgeslagen.

Hoogleraar Jackson baarde in mei 2011 opzien toen hij met collega’s aantoonde dat drinkwater in het noordoosten van Pennsylvania en het gebied ten noorden van New York methaan bevatte, het belangrijkste bestanddeel van aardgas. Een verschijnsel dat door overheid en bedrijfsleven tot dan toe werd afgedaan als amper mogelijk. De onderzoekers weten de vervuiling aan de twijfelachtige aard van de schaliegaswinning – hoewel die verklaring in de maanden na de publicatie in twijfel werd getrokken. De discussie over de oorzaak loopt nog.

2 Luchtvervuiling

Methaan is ook in onverwacht hoge concentraties aangetroffen in de lucht, zo blijkt uit metingen in de buurt van gasputten. Onderzoekers van de universiteit van Colorado in Boulder publiceerden vorig jaar februari een studie (in Journal of Geophysical Research) waarin ze schatten dat4 procent van al het opgepompte gas uit een veld in Denver weglekte de lucht in – en methaan is een 25 keer zo sterk broeikasgas dan CO2. Nieuwe metingen zouden nog hoger uitkomen, maar die zijn nog niet gepubliceerd. Een van de oorzaken zou een slecht aangelegde cementlaag zijn tussen de kilometers lange gaspijp en de bodem. Die cementlaag moet er voor zorgen dat er geen gas en vervuild water via de buitenkant van de gaspijp omhoog kan kruipen, naar de oppervlakte.

Het is de vraag of alle bedrijven het goede cement gebruiken dat bestand is tegen de hoge drukken die bij het fracken worden toegepast. Dit punt is vooral gevoelig omdat de aardgasindustrie zich strategisch positioneert als het klimaatvriendelijkere alternatief van de kolensector.

3 Aardbevingen

De kans dat het fracken tot meer en zwaardere aardbevingen zou leiden, is ook lang als gering weggezet. Maar vorig jaar augustus publiceerde een geofysicus van de universiteit van Texas seismische metingen in de Barnett Shale, een leisteenformatie in Texas. Hij plaatste een fijnmazig netwerk van enkele honderden seismometers en stelde 67 kleine aardbevingen vast, acht keer zoveel als eerder was vastgesteld door het Nationaal Aardbevingsinformatie Centrum. De meeste bevingen deden zich voor binnen een straal van drie kilometer van een gasput. Deze aardbevingen waren nog relatief zwak, tussen kracht 2 en 3 op de schaal van Richter, maar wel zwaarder dan verwacht.

Nog zwaardere aardbevingen doen zich in toenemende mate voor in het midden van Noord-Amerika. Dat meldde de Amerikaanse Geologische Dienst twee jaar geleden. Tussen 1970 en 2000 waren er jaarlijks ongeveer twintig aardbevingen met een kracht boven 3 op de schaal van Richter. Dat aantal is gegroeid. In 2009, 2010 and 2011 ging het om respectievelijk 50, 87 and 134 bevingen. In 2011 deed zich in Oklahoma een aardbeving met een kracht van 5,6 voor. De oorzaak van deze toename is nog niet duidelijk. Een optie die veel wordt genoemd is het terugpompen van de miljoenen liters gebruikt afvalwater in diepe, ondergrondse zoutlagen.

Wat betekent dit voor Nederland?

Met deze ervaringen voor ogen moet Nederland beslissen of er proefboringen naar schalie- en steenkoolgas komen, of niet. Hoogleraar Heimovaara van de TU Delft is ervan overtuigd dat fracken wel veilig kan. Als de eisen en het toezicht maar streng zijn. Dat betekent wel dat bedrijven allerlei kostenverhogende maatregelen moeten treffen. Om bijvoorbeeld al het afvalwater op te vangen en te behandelen, om lekkage van gas tegen te gaan. De vraag is of de gaswinning na alle getroffen veiligheidsmaatregelen nog wel rendabel is. Heimovaara heeft hierover zijn twijfels. „Ik geloof niet dat het commercieel uit kan.” Ook is het de vraag of fracking in Nederland tot meer en zwaardere aardbevingen zal leiden – actueel, gezien de recente trillingen in Groningen. „Dat weten we allemaal pas zeker als we gaan boren”, zegt Heimovaara. En daar is, gezien de ervaring in Amerika, nou juist veel publieke weerstand tegen. „Het is een catch 22”, zegt hij. Wat in ieder geval niet helpt is dat bedrijfsleven en overheid steeds een toon aanslaan alsof er niks aan de hand is.

Vooralsnog rust er in Nederland een moratorium op fracken. Toenmalig minister Verhagen (Economische Zaken, CDA) kondigde in oktober 2011 aan dat er eerst een onderzoek komt naar de mogelijke gevolgen. Gisteren schreef zijn opvolger, minister Kamp (VVD) aan de Tweede Kamer dat adviesbureau Witteveen & Bos het onderzoek uitvoert, samen met ingenieursbureaus Fugro en Arcadis. Het rapport moet 1 juli klaar zijn.