De kerk zoekt een CEO

Vanaf morgen kiezen de kardinalen in conclaaf een nieuwe paus De katholieke multinational heeft te kampen met 35 jaar achterstallig onderhoud De bestuurlijke kant is hoofdthema geworden

Redacteur Europa

Voordat morgen in de Sixtijnse kapel het conclaaf begint om een nieuwe paus te kiezen, willen de kardinalen vanmorgen nóg een keer overleggen. Dat is op het eerste gezicht vreemd. Vorige week hebben ze al acht keer met elkaar gesproken, achter gesloten deuren. Maar er hangt een schaduw over de komende pauskeuze. In een kluis in de verzegelde pauselijke appartementen ligt een geheim rapport waarin, naar verluidt, gedetailleerd allerlei intriges en schandalen worden beschreven binnen de curie, het bestuursapparaat van het Vaticaan. En daar willen de kardinalen die niet zo vaak in Rome zijn meer van weten.

Het bestuur over de Katholieke Kerk en zijn 1,2 miljard gelovigen is een hoofdthema geworden. Paus Johannes Paulus II was een charismatische wereldreiziger, maar geen bestuurder. Paus Benedictus XVI was een briljant theoloog, geen manager. De katholieke multinational kampt met zeker 35 jaar aan achterstallig onderhoud.

Vorig jaar is dat op een pijnlijke manier duidelijk geworden in het Vatileaks-schandaal. De butler van de paus had aan een Italiaanse journalist documenten doorgespeeld die wijzen op intriges en corruptie onder de bestuurders in het Vaticaan. De man is hiervoor veroordeeld, al citeerde de krant La Repubblica vorige week anoniem mensen die vertelden dat er wel twintig man in het complot zaten. Drie kardinalen die niet meer stemgerechtigd zijn, hebben vorig jaar een geheim rapport opgesteld over Vatileaks. Het vermoeden bestaat dat hierin nog veel meer intriges en schandalen binnen de curie staan beschreven. Volgens woordvoerders van het Vaticaan heeft alleen Benedictus XVI het gelezen en heeft die verordend dat zijn opvolger maar moet bepalen of het openbaar wordt. Dat zet de kardinalen voor een dilemma. Hoe weten ze zeker of de man die zij kiezen, niet ‘besmet’ is?

Met name de Amerikaanse en Duitse bisschoppen hebben dit thema aan de orde gesteld. De Amerikanen hebben er zelfs openlijk ruzie over gekregen met Italiaanse kardinalen. Zij hadden vorige week maandag en dinsdag persgesprekken georganiseerd waarop ze, zonder hun geheimhoudingseed te schenden, in algemen termen aangaven wat er werd besproken. Dat leidde tot veel irritatie. Na sterke druk vanuit het Vaticaan zijn die gesprekken woensdag gestopt. Met de toevoeging dat de Amerikaanse kardinalen streven naar transparantie. Het contrast met de opstelling van het Vaticaan kon iedereen er zelf bij denken.

Bestuurskwaliteiten

Dat de afgelopen dagen zo veel over het functioneren van de curie is gesproken, laat zien dat de hele organisatie grondig moet worden doorgelicht en gestroomlijnd. De curie in Rome zou eigenlijk een ambtenarenapparaat van geestelijken moeten zijn dat ten dienste staat van de paus. In de praktijk is het een eilandenrijk, met veel eigen agenda’s.

Een nieuwe paus kan dit probleem niet langer negeren. Hij zal ook meer aandacht moeten schenken aan de verhouding tussen het hoofdkantoor in Rome en de afzonderlijke bisdommen: de buitenlandse vestigingen. Daarom zoeken veel kardinalen iemand met bewezen bestuurskwaliteiten. Waarbij de vraag is: kun je dan beter iemand hebben die de weg goed kent in Rome, of juist iemand die nooit verwikkeld is geraakt in de intriges achter de muren van het Vaticaan? Bij de bookmakers is een kardinaal favoriet die beide in zich lijkt te verenigen: Angelo Scola, de aartsbisschop van Milaan. Hij is Italiaan, maar heeft vooral buiten Rome gewerkt, als bisschop en aartsbisschop in Grosseto, Venetië en Milaan.

Zou er na 35 jaar dan toch weer een Italiaanse paus komen? De vitaalste delen van de Katholieke Kerk zitten nu in Latijns-Amerika en een aantal Afrikaanse en Aziatische landen. Onder de 115 kardinalen-kiesmannen zijn Europeanen nog net in de meerderheid: 28 uit Italië en 31 uit de rest van Europa. Maar van verschillende kanten is gepleit voor een niet-Europese paus, iemand die een lokale kerk vertegenwoordigt die geen terrein verliest, maar juist groeit en nieuwe mensen aantrekt. Iemand ook die op die manier de wereldkerk nieuwe energie kan geven.

Nieuwe energie en een sterkere uitstraling staan ook hoog op het verlanglijstje van de kardinalen, zoveel is wel duidelijk geworden uit hun overleg. Benedictus mag een theologisch hoogstandje hebben afgeleverd met een drieluik over de figuur van Jezus, hij was als paus niet iemand voor wie mensen snel warm liepen. Waar de Katholieke Kerk behoefte aan heeft, is een leider die anderen weet te bezielen. Iemand die het christelijk geloof weet uit te dragen in een wereld die, zeker in Europa, daar steeds meer afstand van heeft genomen. Leeftijd kan een rol spelen. Het pausschap is een zware baan, waar iemand van 75 niet altijd meer voldoende energie voor heeft. Over de inhoud is in het preconclaaf voor zover bekend niet veel gesproken. Kiezen de kardinalen iemand die strak vasthoudt aan de geldende katholieke leer over seksualiteit en voortplanting, aan de praktijk van een sterk centralistische kerk waarin Rome alles tot in detail controleert? Of wordt het een geestelijk leider die meer openstaat voor de roep om een minder verkrampte opstelling? Benedictus nam een revolutionaire stap door af te treden. Durven de 115 kardinalen in het conclaaf ook een vergelijkbaar revolutionair besluit te nemen?