Vanaf dinsdag verboden in New York: bekers met een liter frisdrank

Vanaf dinsdag is in New York de verkoop van grote porties suikerhoudende frisdranken verboden, voor de eigen bestwil van het volk. Niet iedereen is blij mee met deze stap in de strijd tegen overgewicht blijkt uit dit verslag van correspondent Guus Valk: “Ik heb er moeite mee dat iemand anders bepaalt dat ik het niet mag kopen.”

Door een technische storing is in een klein deel van de oplage van NRC Weekend een pagina niet goed afgedrukt. Het verhaal ‘Een beker frisdrank is een vloeibare zak snoep’ van correspondent Guus Valk (pagina 14-15) is maar ten dele leesbaar. De hoofdredactie biedt de getroffen abonnees excuses aan. Het verminkte verhaal is hieronder volledig te lezen.

Vanaf dinsdag is in New York de verkoop van grote porties suikerhoudende frisdranken verboden. Niet iedereen is blij mee met deze stap in de strijd tegen overgewicht. “Ik heb er moeite mee dat iemand anders bepaalt dat ik het niet mag kopen.”

Cola biedt Cox Wilkins troost. Wilkins maakt restaurants schoon in de Bronx, de noordelijke wijk van New York. De immigrant uit St. Lucia is pas gescheiden en heeft gedoe met de immigratiedienst over zijn papieren. “Ik lach niet veel, begrijp je?” Hij geniet, zegt hij, van zijn dagelijkse beker cola, die hij drinkt in de snackbar Banana Deli, recht tegenover het honkbalstadion van de New York Yankees. Er zit bijna een liter cola in zijn drinkbeker. Dat zijn ruim 350 calorieën. En dat is meer dan negentig gram suiker. Cola is niet goed voor je, beaamt Wilkins. Hij weegt ongeveer honderd kilo. Maar, zegt hij er meteen bij, je voelt je er beter door. “Het is goedkoop, zoet en je wordt er wakker van. Elke dag moet ik even zitten met zo’n beker.”

Vanaf dinsdag kan Cox Wilkins nergens meer in New York zijn geliefde megabekers krijgen. Op die dag gaat een van de ingrijpendste voedselmaatregelen in de Amerikaanse geschiedenis in. Op aandringen van burgemeester Michael Bloomberg heeft de Gezondheidsraad van New York, die wordt aangesteld door de burgemeester, de verkoop van grote porties suikerhoudende frisdranken verboden. Zestien ounce, ofwel 480 milliliter, wordt de limiet. “Nooit eerder nam een stad zo’n belangrijke stap in de strijd tegen overgewicht”, zei Bloomberg vorig jaar, toen het plan fel werd aangevallen tijdens publieke hoorzittingen. “Dit zal ons helpen om levens te redden.” Het verbod geldt voor cafés en restaurants, maar ook voor sportcentra en bioscopen.

Voor burgemeester Bloomberg is het verbod een volgende stap in het gezonder maken van zijn bevolking. Sinds zijn aantreden in 2002 heeft hij de gezondheid van New York tot prioriteit verheven. Hij zorgde ervoor dat restaurants verplicht werden het aantal calorieën te melden op de menukaart. Roken in restaurants en de publieke ruimte is grotendeels verboden. Het gebruik van zout in restaurants werd teruggedrongen. “Bloomberg begrijpt dat je grote problemen met grote maatregelen moet aanpakken”, zegt hoogleraar Voedingswetenschappen Marion Nestle van New York University. Ze adviseerde Bloomberg, en is een groot voorstander van een verbod op grote drinkbekers:

“Zachtzinnige maatregelen, zoals meer voorlichting, helpen niet. Dat wijst ieder onderzoek uit. Wat je mensen voorschotelt, drinken ze. Dus moet je ze minder slecht voedsel aanbieden.”

De reden dat drinkbekers steeds groter worden is simpel, zegt Nestle. Stel: je biedt consumenten de keuze uit een kleine beker, een iets grotere beker en een grote beker. Dan zullen de meesten voor de middelgrote beker kiezen. Bied je een grote beker, een heel grote beker en een gigantische beker aan, dan verkoop je meer. Als één bedrijf het doet, doen de anderen het ook. Zo werkt kapitalisme. In twintig jaar tijd zijn Amerikanen 350 tot 300 calorieën per dag meer gaan gebruiken, blijkt uit onderzoek van de Johns Hopkins University. De belangrijkste oorzaak is frisdrank.

Een beker frisdrank is volgens haar te vergelijken met een vloeibare zak snoep. In de Big Gulp (‘grote slok’) van circa een liter, die de populaire keten 7Eleven verkoopt, zit bijna honderd gram suiker. Een beker van 480 milliliter, straks de maximaal toegestane grootte, bevat al 10 procent van de dagelijkse benodigde hoeveelheid calorieën. “Mensen drinken zichzelf allerlei ziektes in. Hart- en vaataandoeningen, diabetes en overgewicht zijn de laatste decennia sterk toegenomen, mede door de steeds grotere bekers die mensen gebruiken.” In New York heeft 40 procent van de kinderen en bijna 60 procent van de volwassenen (extreem) overgewicht. Landelijk heeft overigens circa 70 procent van de Amerikanen overgewicht of obesitas, meer dan een verdubbeling ten opzichte van dertig jaar geleden.

Voor een snackbar als Banana Deli zijn de gevolgen van het verbod groot. Eigenaar Mohammed Ali verkoopt niet alleen grote bekers frisdrank, maar ook tweeliterflessen. “Ik sloeg wekelijks vijftig kratten in. Als de Yankees hier tegenover een wedstrijd spelen, verkoop ik heel veel.” De drinkbekers en grote flessen moet hij verwijderen, en dat zal hem een paar duizend dollar per maand aan omzet kosten, zegt hij. Gaat hij door met de verkoop, dan riskeert hij vanaf juni een boete van tweehonderd dollar. Hoe slecht het voor zijn zaak ook is, hij begrijpt de maatregel wel. “We zijn in Amerika doorgeschoten met ons voedsel. Ik verkoop steeds grotere hoeveelheden, maar mensen weten niet hoe slecht het voor ze is.” Ali heeft sinds kort een kind, zegt hij, en is zich gaan verdiepen in voeding. “Voor zo’n kleintje wil ik de beste voeding, waarom dan niet voor de klanten?”

Terwijl hij in Banana Deli aan zijn cola lurkt, zegt Cox Wilkins strijdbaar dat hij zich zijn pleziertje niet laat afpakken. “Ik koop voortaan twee kleine bekers in plaats van één grote. Het enige verschil is dat het me meer geld kost.” Wat Wilkins boos maakt, is dat de miljonair Bloomberg met een plan komt dat de armen geld zal kosten. “Voor hem is twee dollar per dag extra niet veel. Voor mij wel.”

De strijd om de drinkbeker werd de afgelopen maanden op grimmige toon uitgevochten in een serie hoorzittingen. Daar werd het al snel een strijd tussen grondrechten. Gezondheidswetenschappers als Marion Nestle zeiden dat Amerikanen het recht hebben op gezondheid. Tegenstanders, een alliantie van de frisdrankindustrie en organisaties voorop, vonden dat een ander, typisch Amerikaans grondrecht zwaarder weegt: het recht op keuzevrijheid. Met een intensieve campagne vielen bedrijven als Coca Cola, Dr. Pepper en het Center for Consumer Freedom (CCF) de burgemeester aan. In de stad liet CCF posters hangen waarop ‘Nanny Bloomberg’ in een jurk werd afgebeeld. De boodschap: Bloomberg is een irritante kleuterjuf die zich bemoeit met uw zaken.

CCF is gevestigd in Washington. Het presenteert zich als een consumentenorganisatie, maar wordt gefinancierd door onder meer de tabaksindustrie en fastfoodketens als Wendy’s. Analist Justin Wilson van CCF zegt:

“Vandaag verbieden ze grote bekers. Morgen bepaalt Bloomberg hoeveel happen pizza ik mag nemen, of dat ik op de weegschaal moet als ik een restaurant betreed. Het is een Amerikaans grondrecht dat iedereen vrij is zijn eigen lot te bepalen. Ik bestrijd niet dat frisdrank ongezond is. Ik heb er moeite mee dat iemand anders bepaalt dat ik het niet zelf mag kopen.”

Wilson citeert zijn vader. Hij genoot na zijn werk altijd van zijn cheeseburger met patat, zegt Wilson:

“Hij zei altijd tegen me: ‘Justin, als ik twee jaar korter leef omdat ik heb gezondigd met cheeseburgers, dan betaal ik die prijs graag.’ Die houding maakt hem tot een typische Amerikaan. Hij maakt zelf keuzes, en laat anderen dat niet voor hem doen.”

Justin Wilson zegt dat de overheid alleen moet regelen wat een burger niet zelf kan. Drinkwater moet schoon zijn, bijvoorbeeld. Wat een consument wel zelf kan beslissen, zoals de grootte van een portie frisdrank, moet de overheid niet voor hem doen. Daarbij komt, zegt Wilson, dat overgewicht niet eens het belangrijkste gezondheidsprobleem in Amerika is:

“Het grootste en duurste probleem is onveilige seks. Steeds meer tieners lopen soa’s op, en denk aan de abortussen. Het kost miljarden dollars per jaar. Als Bloomberg New York echt gezonder wil maken, pakt hij maar onveilig vrijen aan.”

Het bedrag dat het nee-kamp besteedde aan de campagne, is niet openbaar. Wel is bekend wat ze uitgaven in veel kleinere steden, waar burgemeesters frisdrank aan banden wilden leggen. In het stadje Richmond, dichtbij San Francisco, werd een voorstel voor extra belasting op frisdrank bestreden met een campagne van 2,5 miljoen dollar. De campagne had succes: in een referendum wezen de bewoners de belasting af. Verderop, in El Monte, lukte dit ook met een campagne van 1,3 miljoen dollar. Vermoedelijk is in het veel grotere New York een veelvoud van dat bedrag uitgegeven.

Het nee-kamp heeft nog een kansje dat de maatregel wordt teruggedraaid. De industrie vocht het besluit aan bij de rechtbank van New York. Die bepaalt deze maand nog of een verbod op grote drinkbekers mag. Marion Nestle hoopt dat de rechter Michael Bloomberg gelijk geeft, en dat meer steden zullen volgen. “Overgewicht is geen privéprobleem, het kost de samenleving geld. Diabetes-2 is eendure ziekte.”

Nestle haalt een alarmerend rapport uit december aan van honderd generaals b.d., die schrijven dat een kwart van de Amerikanen tussen 17 en 24 jaar nooit in het leger kan dienen, omdat ze te zwaar zijn. “De gezondheid van onze kinderen en onze nationale veiligheid staan onder druk”, schrijven de generaals.

In New York is een meerderheid van de inwoners (circa 60 procent) tegen de maatregel van Bloomberg. Opvallend is de etnische en sociaal-economische scheidslijn: rijke blanken in Manhattan zijn voor, armere zwarten en latino’s in de Bronx en Queens zijn fel tegen. Organisaties voor Afro-Amerikanen en latino’s stonden de afgelopen maanden zij aan zij met de frisdrankindustrie in hun verzet tegen het verbod.

Hoogleraar Marion Nestle:

“Voedsel is een klassenprobleem geworden. In Manhattan leven mensen steeds gezonder, zij drinken nauwelijks Big Gulps. Daar vinden ze een verbod prima. In de Bronx worden mensen steeds dikker. Gezond voedsel is daar schaars en duur, maar een beker cola kan iedereen betalen. Het is niet gek dat daar meer verzet is.”