Plasterks bestuurlijk Project X

Was het Project X-feestje in een Groot Haren van 100.000 inwoners niet uit de hand gelopen? Job Cohen wilde die conclusie gisteren niet trekken. Het hangt ervan af of iemand de tekenen op Facebook tijdig had gelezen en of burgemeester en politie daar tijdig verstandige consequenties aan hadden verbonden. Dat geldt in grote én in kleine gemeentes.

Was ‘Haren’ voorkomen als de provincies Drenthe, Groningen en Friesland al waren omgevormd tot één landsdeel Noord-Nederland? Niet noodzakelijkerwijs. Had de politie slimmer en soepeler ingegrepen als de nationale politie september vorig jaar volledig ingespeeld en operationeel was geweest? Misschien.

Volgens Cohen is de essentie: ervaring delen. Daar hoef je niet voor te fuseren. Toch wordt in Nederland weer hard aan de structuren getrokken. Opschaling is de opdracht van Den Haag. We moeten naar vijf landsdelen, te beginnen met samenvoeging per 2015 van Noord-Holland, Flevoland en Utrecht. Alle gemeentes moeten groter groeien naar 100.000 inwoners (nu gemiddeld 41.000) – eind mei moeten zij zeggen met wie zij uit dansen gaan.

Het staat in het regeerakkoord omdat de coalitiepartners hebben besloten essentiële taken op het gebied van zorg en welzijn naar de gemeentes over te hevelen. Het Rijk is bang dat kleine gemeentes dat niet aankunnen en daarom moeten zij maar grote gemeentes worden. Niet omdat daar gemeentelijk draagvlak voor is of een lokaal probleem mee wordt opgelost, maar omdat het Rijk dan met een geruster geweten zijn eigen problemen over de schutting kan gooien. Decentralisatie van zorgen.

Dit bestuurlijke Project X wordt door minister Plasterk (Binnenlandse Zaken) met de nodige haast verdedigd op grond van veronderstelde voordelen. Half februari schreef hij een brief van 13 kantjes die, zo hoopte hij, de gemeentes zou helpen om in blijdschap de nieuwe taken zo snel mogelijk over te nemen én tegelijkertijd te fuseren. Heel handig: nieuwe raad kiezen, colleges van B&W en ambtenaren rond husselen, nieuw stadhuis vinden en inrichten en intussen de burger zonder haperen bedienen in crisissituaties: jeugdzorg, psychiatrie, thuiszorg, het zijn geen liefhebberijen die je een jaartje kan missen terwijl je stadhuis wegens verbouwing even niet thuis geeft.

Om de bestuurlijke drukte te verminderen moeten die gemeentes en provincies in de fusie-molen. Dat veroorzaakt nog es bestuurlijke drukte. O ja, zei ik al dat er voor 30 miljard aan taken worden gedecentraliseerd, en dat gemeentes 16 miljard erbij krijgen? Omdat ze zo dichtbij en efficiënt zijn. Als het waar was zou het Rijk jaren 14 miljard hebben verspild.

De haastige verbouwingsklus die Plasterk op zich heeft genomen vertoont trekken van het ambtelijk Heroverwegingsrapport nr 18 van 2010. Een ambtelijke werkgroep becijferde toen zonder politieke sturing of staatkundige noties wat het zou opleveren als je een percentage gekozen politieke ambtsdragers eruit zou gooien, en wat het zou opleveren als je het middenbestuur zou uitdunnen.

Thema was: wat levert het op als je ‘de overheid’ verkleint. Een even speelse als roekeloze vraag als je op geen enkel moment vaststelt wat je vindt dat de taak van de overheid anno 2010 of 2015 moet zijn. Zoals dat gaat, bij kabinetsformaties worden uit zulke theoretische verkenningen vrij rücksichtslos bezuinigende maatregelen geplukt. In dit geval worden er dus twee over elkaar heen geschoven. Dat van die zorg kwam uit een ander bezuinigend gedachtenexperiment. Of er ook verband tussen zit?

Plasterk en zijn ambtenaren hebben er sinds november vrij wanhopig argumenten bij gezocht. In een brief van half december werd de provincie als ‘gebiedsregisseur’ opgewaardeerd. Terwijl het Rijk de ruimtelijke ordening het liefst overlaat aan maatschappij en markt. Even verder staat dat grote gemeentes behoefte aan provinciale regie hebben. Dat is maar de vraag. Bovendien zit het Rijk met z’n tengels overal doorheen te rommelen als het zo uitkomt.

Nog zo’n onbewezen veronderstelling. ‘Het bedrijfsleven heeft behoefte aan een sterke provincie.’ Echt waar? En voor de fusieprovincie die als eerste nodig is: „De concurrentiekracht van de Noordvleugel vraagt om permanente versterking.” Concurrentie met wie? Met het aanstaande landsdeel Zuid-Holland/Zeeland? Met Hamburg? Antwerpen?

Deze haastverbouwing van gemeentes en provincies komt voort uit Haagse verlegenheid. Daarbij past op zichzelf mededogen en begrip. Geen enkele coalitie zou de miljarden die nu bezuinigd moeten worden pijnloos bijeen kunnen sprokkelen. Dat neemt niet weg dat het kabinet het zich hier wel bijzonder moeilijk maakt.

Met een sleetse verwijzing naar het Huis van Thorbecke wordt gedaan alsof hier puur democratische winst voor het grijpen ligt. Maar het democratische probleem dat moet worden opgelost wordt amper benoemd. Hier wordt een Haags dictaat opgelegd uitgaande van de staatkundige misvatting dat de rijksoverheid meer gelijk heeft en beter gelegitimeerd is dan de provincie of de gemeente. Zij zijn gelijkwaardig, tot de wet het anders vastlegt.

Gaat het parlement dit paniekproject afstempelen om aan de benodigde bezuinigingen te komen? Misschien nog eens over nadenken. Die bezuinigingen zijn grotendeels wensdromen, tenzij het recht op minimale zorg in tijden van nood in het voorbijgaan ook wordt geschrapt. Het zou kunnen zijn dat de kiezers dat op gemeentelijk, provinciaal en landelijk niveau niet waarderen. Plasterk, You only live once.

Marc Chavannes

U kunt de auteur e-mailen via opklaringen@nrc.nl