Moderne chaos

Yang-Fan Zhou - Sjef Rijnaarts, Bataviatoernooi 2013. Wit begint en wint.

‘Waar ik van houd zijn de rommelige partijen, waar de schermutselingen zich nu eens aan de ene kant van het bord, dan weer geheel elders afspelen, waar de spelers om de beurt beter staan zonder dat ze het zelf weten.”

Dat schreef ik in 1977 in een boek waarin schaakschrijvers twee lievelingspartijen presenteerden, een van henzelf en een klassieke partij uit de schaakgeschiedenis. De partijen die ik liet zien waren inderdaad behoorlijk rommelig en die tussen Tsjigorin en Tarrasch (vierde matchpartij St. Petersburg 1893) vind ik nog steeds prachtig.

Ik houd ook nu nog van rommelige partijen, maar wat me verbaast is de afkeer van partijen uit één stuk die ik toen kennelijk had. Partijen waarin een speler een vroeg verkregen voordeel met ijzeren hand tot winst voert. Daar zag ik niet veel in, maar wat is er mis mee?

Het zal voortschrijdend inzicht zijn. Als je jong bent houd je van het ongewone, de bizarre inbreuk op de regels, en pas later komt de waardering van de klassieke schoonheid.

De ontwikkeling van het schaakspel zelf lijkt de andere kant op te gaan. Het is alsof het topschaak steeds wilder en rommeliger wordt, misschien onder de invloed van de computer, die ook opportunistisch van zet tot zet leeft.

In de rookkamer van café Batavia 1920 aan de Prins Hendrikkade in Amsterdam, waar tot deze zondag een klein internationaal toernooi wordt gespeeld, vertelde Ivan Sokolov dat hij onlangs, als voorbereiding op een boek dat hij zelf ging schrijven, het klassieke boek van Rudolf Spielmann over het offer in de schaakpartij had bestudeerd. Richtig Opfern! verscheen in 1935 en is later in het Engels vertaald als The Art of Sacrifice in Chess. Sokolov was erg onder de indruk van dat boek.

Ik ging het ook weer eens lezen. Het is een heldere en nuchtere handleiding voor dynamisch schaak. Toen hij leefde werd Spielmann vaak beschreven als een wildeman, een schaker die een romantisch tijdperk vertegenwoordigde dat voorgoed voorbij was, en zelfs een keer als een holbewoner die duizenden jaren geleden in slaap was gevallen en met zijn oude gewoontes ontwaakt was in een tijd die hij niet begreep. Sokolov zag het net omgekeerd. Hij zei: „Spielmann was zijn tijd ver vooruit.”

De volgende partij uit het Amsterdamse Bataviatoernooi is een lekkernij voor de liefhebber van het wilde schaak. Om de beurt staan de spelers gewonnen en tenslotte wordt het remise door eeuwig schaak. Het betekent dat er grove fouten zijn gemaakt, maar schaken is moeilijk en zoals Savielly Tartakower schreef: „Ik maak fouten, dus ik besta.”

Dimitri Reinderman - Gerald Hertneck, Bataviatoernooi Amsterdam 2013

1. c4 e5 2. Pc3 Pf6 3. Pf3 Pc6 4. g3 d5 5. cxd5 Pxd5 6. Lg2 Pb6 7. 0-0 Le7 8. Tb1 0-0 9. b4 a6 10. a3 Te8 11. d3 Lf8 12. Lb2 Pd4 13. Pe1 a5 Wit was tevreden omdat zwarts pion twee zetten nodig had om naar a5 te komen, en zwart was het waarschijnlijk ook, want hij staat prettig. 14. b5 a4 15. e3 Pb3 16. Dc2 Ta7 17. Pf3 Lf5 18. Pe4 f6 19. Ph4 Le6 20. f4 Het begin van een aanval op de koningsvleugel. Goed of niet, wit moest wel zoiets doen, want op de damevleugel staat hij niet goed. 20...exf4 21. gxf4 Pd5 22. Df2 Ta5 23. Kh1 Txb5 Wit is een pion kwijt, maar dat deert hem niet. 24. Tg1 f5 25. Pg5 Ld7 26. e4 Pf6 27. e5 Hij sluit de diagonaal van Lb2 in de hoop op een feestelijke heropening met e5-e6, maar daar komt het niet van. 27...Pg4 Een lastige indringer. 28. De2 Na 28. Dg3 is 28...Pd2 heel onaangenaam voor wit. 28...Le6 29. h3 Misschien heeft hij zwarts volgende zet overzien. 29...Dxd3 Daar gaat een tweede pion. 30. Lf3 Ook 30. Dxd3 Pf2+ 31. Kh2 Pxd3 32. Pxe6 Txe6 33. Pxf5 Pxf4 is slecht voor wit. 30...Ld5 Het simpelst was afwikkelen naar een gunstig eindspel met 30...Dxe2. Wel staan er dan na 31. Lxe2 twee zwarte stukken in, maar dat geeft niet, want na 31...Ld5+ 32. Phf3 Tb6 33. hxg4 fxg4 34. Txg4 Pd2 wint zwart. 31. Lxd5+ Txd5 32. Dg2 Pe3 33. Df3 g6 34. Dg3 Pc4 De zet van een mens. Computer Houdini ziet groot voordeel voor zwart na het curieuze 34...Pd2 35. Tbe1 (of 35. Pxh7 De4+ 36. Kh2 Pdf1+) Pdf1. 35. Phf3 Wit had het scherpe eindspel na 35. Pxh7 Dxg3 36. Pf6+ moeten spelen. 35...Pbd2 36. Tbd1 h6 37. Lc1 hxg5 38. Lxd2 Pxd2 Hiermee wordt wit erg geholpen. Er was natuurlijk tijdnood. 39. Txd2 Db3 40. Tdg2 Le7 41. Pxg5 Td3 Zwart speelt met vuur. 42. Pf3 g5 En hij gooit er nog wat olie op.

Voor het eerst is wit in het voordeel en na 43. Dh4 had zwart een zware pijp gerookt. 43...Txf3 44. Txg5+ zou dan slecht voor zwart aflopen en ook de vlucht naar voren met 43...Kf7 zou na 44. Dh5+ Ke6 45. Dxe8 heel goed voor wit zijn. 43. Tf1 Ted8 44. Kh2 Te3 45. Dh4 Nu wel, maar het is minder sterk dan twee zetten eerder. 45...Txf3 46. Txg5+ Lxg5 47. Dxg5+ Kf7 48. Dxf5+ Ke7 49. Dg5+ Ke8 50. Dh5+ Ke7 51. Dg5+ Wit zag dat hij niet op winst kon spelen met 51. Txf3 wegens 51...Dc2+ 52. Kg3 Tg8+ 53. Kh4 Tg7 en zwart wint de dame. 51…Ke8 52. Dh5+ Remise