De nieuwsgierige tsaar van Rusland

43. Anatomisch preparaat van Frederik Ruysch: kinderhoofd Spirituspreparaat Noordelijke Nederlanden, Frederik Ruysch (1638–1731), 1700-17. Glas, vaseline, verf, spiritus, kinderhoofd; geprepareerd, geïnjecteerd; pot 13, h 15 cm Herkomst 1716, historische collectie Peter de Grote Peter de Grote Museum van Antropologie en Etnografie, Russische Academie van Wetenschappen (Kunstkamera), St.-Petersburg © State Hermitage Museum, St Petersburg

Tentoonstelling

Peter de Grote, een bevlogen tsaar. Expositie in de Hermitage Amsterdam. T/m 13 september. Inl: hermitage.nl

De tentoonstelling begint met de dood van Peter de Grote in 1725. Het dodenmasker van de overleden Russische tsaar, een schilderij van zijn sterfbed en een door Peter gedragen gala-uniform zetten een sterk dramatisch accent voor deze geslaagde tentoonstelling, die geschiedenis combineert met de pracht van door Peter verzamelde kunst en curiosa.

Erg origineel is het misschien niet, om het Nederland-Ruslandjaar te beginnen met een expositie over Peter de Grote, die volgende maand door koningin Beatrix en president Poetin bezocht zal worden. Het is ook geenszins de eerste expositie over dit onderwerp in Nederland.

Maar sommige verhalen kunnen steeds opnieuw worden verteld: hoe een nieuwsgierige, hervormingsgezinde tsaar rondreisde door Europa en onder andere in Zaandam en Amsterdam probeerde de geest van vooruitgang en technische vermogens af te kijken; en hoe hij intensief contact onderhield met sommige Nederlanders en probeerde technologie, kunst en soms ook deskundigen op allerlei gebied naar zijn pas gestichte nieuwe hoofdstad Sint-Petersburg te halen.

Peter de Grote mag dan, staatkundig bezien, in eigen land een verlicht despoot zijn geweest, die zijn eigen zoon doodmartelde omdat hij bedreiging van zijn troon vreesde – hij liet zich de sfeer van vrije ondernemingslust en burgerzin in de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden goed smaken, en aarzelde niet om op een werf zelf de handen uit de mouwen te steken.

Door middel van een uitgekiende keuze aan kunstwerken en andere voorwerpen maakt de expositie duidelijk dat Peters ‘bevlogenheid’ een culturele revolutie was: een van bovenaf opgelegde transformatie van een land waar aanvankelijk het orthodoxe geloof de enige toegelaten ideologie was en invloeden van buitenaf als ketterij golden, tot een land dat naar Europese normen beschaafd mocht heten. En machtig natuurlijk, want daar was het allemaal om begonnen.

De bezoeker wordt niet met historische bijzonderheden overstelpt. Teksten aan de muur schetsen alleen in grote lijnen een haast impressionistisch beeld van Peters leven en werken. Voor meer context, is er de voortreffelijke catalogus.

Al vlug op de expositie doet de fascinerende schoonheid van zijn verzamelingen je het historische verhaal bijna vergeten. Zo is er De Venus van Tauride, een Grieks naakt uit de derde eeuw voor Christus dat in Sint-Petersburg groot schandaal veroorzaakte, toen het in daar in 1720 voor het eerst te zien was. Een menselijk naakt, dat was in Rusland nog niet vertoond. Er zijn wetenschappelijke, medische en handwerksinstrumenten, antieke gouden sieraden uit Siberië, Chinese kunstvoorwerpen, een gigantisch wandkleed door de Franse koning Lodewijk XIV aan Peter geschonken, en nog veel meer.

De Hermitage Amsterdam kiest ervoor om al deze dingen in betrekkelijk kleine ruimtes te exposeren, zodat de bezoeker dicht op al deze pracht staat en de in veel opzichten megalomane ‘bevlogenheid’ van Peter bijna iets intiems krijgt.

Klein is ook de ruimte waar David neemt afscheid van Jonathan van Rembrandt hangt, een aankoop van tsaar Peter en de eerste Rembrandt in Rusland. Dit schilderij alleen al is een bezoek aan de Hermitage waard.