Boven de Trêveszaal hangt Diederik, schaduwpremier

Op wie moet je letten om Den Haag te begrijpen? Deze week: Samsom als schaduwpremier en het komende dilemma van Buma. Ofwel: hoe hij de komende tijd de sleutel in handen gespeeld krijgt.

Radiostilte – daar hoor je ook niemand meer over.

Net toen Rutte II vorige week aan de eigen reddingspoging begon, door openlijk invloed te offreren aan de polder en de oppositie, verscheen de ene na de andere zwaargewicht van de coalitie op televisie.

Pardon? Je zou denken: dat polderoverleg is nogal breekbaar. Het succes ervan is zo’n beetje een vereiste om volgende maand steun van de oppositie af te dwingen, en zonder die steun zakt het zaakje bijna zeker in elkaar.

Bovendien zou zo’n radiostilte een mooie oefening in nederigheid zijn geweest. Want een kabinet dat de polder en de oppositie nodig heeft, geeft een deel van de regie uit handen. Die regering regeert niet helemaal meer.

Maar nederigheid zit deze coalitie niet in de genen. Diederik begon vorige week woensdag bij Pauw & Witteman, donderdag zat Jeroen bij Nieuwsuur, vrijdag Mark bij P&W, zondag Lodewijk bij Jinek, afgelopen woensdag Halbe bij alweer P&W.

En maar praten. Allemaal hadden ze het over het belang van sociaal overleg en meerderheden in de Eerste Kamer. Allemaal benadrukten ze dat vrijwel geen plan meer heilig is, en elk tegenvoorstel bespreekbaar. Tussendoor hadden ze het over de begroting 2013 (oplopend tekort, geen extra bezuinigingen) en 2014 (oplopend tekort, 4,5 miljard euro extra bezuinigen).

Want alsof het nog niet ingewikkeld genoeg was besloten de fiksers van Rutte II vorige week vrijdag ook de maatregelen achter die 4,5 miljard bekend te maken – zoals bevriezing (‘nullijn’) van inkomens in de zorg. Alles even laten bezinken was, opnieuw, geen optie – met alle gevolgen van dien.

Zo kregen we die kakofonie op televisie. Vijf politici, drie thema’s, één aanpak: de aandacht opeisen en benadrukken dat anderen zo belangrijk zijn. Empathisch paternalisme. En nieuwsconsumenten, knoop het in uw oren: als de invloed van politici maximaal is, zie de formatie, prefereren ze radiostilte; als hun invloed afneemt rennen ze naar de camera’s.

Samsom, die de aftrap gaf, was erop gespitst die extra bezuinigingen in 2014 zo gunstig mogelijk neer te zetten. Het handwerk. Vandaar dat hij vorige week woensdag overdag al achtergrondgesprekken met journalisten had. Enkele maatregelen lekten uit, waarna de PvdA-leider, twee dagen voordat het kabinet de besluiten officieel nam, zich vrij voelde ze op tv te bespreken.

Het onderstreepte dat Samsom is uitgegroeid tot de mentale leider van deze coalitie. De regisseur. Voordat Rutte II op gang kwam werd wel gezegd dat hij de dualistische rol van Bolkestein onder Paars zou spelen: vertolker van het eigen politieke geluid. In werkelijkheid speelt hij schaduwpremier.

Een verwarrende rol. Je zult Edith Schippers zijn. Dan loop je als minister van Volksgezondheid het gevaar dat je op televisie ziet dat in jouw sector een nullijn van kracht wordt – terwijl jij dacht dat dit besluit twee dagen later in de ministerraad zou vallen.

Aan dit laatste moeten meer bewindslieden wennen: het idee dat het kabinet zijn werk in de ministerraad doet, gaat niet altijd meer op. Boven de Trêveszaal hangt Diederik. En als het echt spannend is, staat die hele ministerraad buitenspel: dan moet er eerst overeenstemming komen met de PvdA-leider.

Wat maakt het uit: zolang het maar werkt. Dat was het echte probleem vorige week: Samsom berokkende vooral schade, waarvan niemand weet of die nog te herstellen is.

Dit zit zo. Het sociaal overleg, dat deze week officieel begon, is in de praktijk al een half jaar gaande. Tijdens de formatie timmerden Ton Heerts (FNV) en Bernard Wientjes (VNO-NCW) al een conceptakkoord in elkaar. Ze legden het voor aan Rutte en Samsom, die binnenskamers zuinig de lippen tuitten. Te vaag, te slap. Dit getalm paste niet in de grootse plannen – hervormen, doorpakken – die de twee voor ogen stonden, zeiden ze.

Heerts en Wientjes deden een tweede poging – maar dit resultaat stuitte binnenskamers op verzet in de FNV: Heerts werd teruggefloten. Het kostte hem een half jaar het vertrouwen terug te winnen. Vorige week vrijdag zou dit door de leden worden bekrachtigd, zodat hij in volledige vrijheid aan het polderoverleg kon beginnen.

En toen kwam, mede door Samsom, een dag tevoren die nullijn in de zorg in het nieuws.

Ambtenaren in de FNV hervonden hun wantrouwen ogenblikkelijk. En op initiatief van hun bond, AbvaKabo, sterk vertegenwoordigd in de zorg, werd die vrijdag het mandaat van Heerts alsnog zwaar ingeperkt: hij kreeg een verbod te onderhandelen over WW en ontslagrecht; twee gebieden waarop het kabinet elementaire plannen heeft.

Woedend waren ze op Samsom – rond Heerts, bij de VVD, de werkgevers, op ministeries. Met zo’n schaduwpremier heb je geen vijanden nodig.

Nu mag Asscher scherven rapen. En probeert Heerts intern het vertrouwen terug te winnen. Tegelijk overleggen bonden en werkgevers onderling, officieel buiten het kabinet om. Overleg dat neerkomt op wat telefoontjes over en weer van Heerts en Wientjes – want inhoudelijk ligt het zo ingewikkeld niet meer.

Wie dit wil begrijpen moet op nrc.nl de onthulling teruglezen van Erik van de Walle, 29 oktober vorig jaar, van het concept sociaal akkoord dat destijds door de FNV werd afgewezen. Het originele document (‘non-paper’) laat zien dat VNO-NCW toen al bereid was de WW onaangetast te laten. Maar het kabinet wil dat werklozen al na een jaar in de bijstand komen. Dus dat deze week in het nieuws was dat sociale partners de WW in stand willen laten was nogal grappig: daar zijn ze het al een half jaar over eens.

Dit geeft ook aan wat hier is misgegaan: als Rutte en Samsom in de formatie niet sceptisch hadden gereageerd op het eerste conceptakkoord van Wientjes en Heerts, was het circus de komende weken niet eens nodig geweest.

Nu bestaat de meest waarschijnlijke redding van Rutte II (er zijn meer mogelijkheden) uit het volgende scenario. Eerst moet het lukken bonden, werkgevers en kabinet op één lijn te krijgen. De beperkingen die Heerts vrijdag kreeg opgelegd spelen hier een cruciale rol: elk akkoord zal onvermijdelijk instandhouding van de WW-duur bevatten, en hooguit een latere invoering (‘gefaseerd’, of zoiets) van versoepeld ontslag. Probleem is alleen dat D66-leider Pechtold dit bijna onmogelijk kan steunen: voor hem zijn verkorting van de WW en soepeler ontslag elementair.

In het kabinet en de polder weten ze dit ook. Dus is er één uitweg: Buma. Zonder D66 is in bijna elke variant het CDA noodzakelijk voor een meerderheid in de Eerste Kamer. Nu is ook het CDA een verklaard voorstander van kortere WW en soepeler ontslag. Maar nog meer is het CDA de partij van het polderen: de maatschappij boven het bestuur stellen, strijdige belangen verenigen – wat ze op partijposters inkorten tot ‘samen’.

Dus als er een sociaal akkoord komt – a big if – gooit het kabinet in april meteen de reddingsboei uit naar Buma. De man die als medewerker van Enneüs Heerma, CDA-leider onder Paars I (1994-1998), moest toezien dat PvdA en VVD zijn baas piepelden om zijn schappelijkheid. De man die in 2012, na de val van Rutte I, meemaakte dat Rutte en Blok aanstuurden op versnelde verkiezingen en geen enkele schappelijkheid opbrachten voor zijn partij, die op apegapen lag.

Die man is straks dus vermoedelijk de beste kans voor het kabinet om te overleven. Niemand zal hem benijden. Hij zal proberen het dilemma te ontlopen door het debat op de inhoud te voeren – niet op de vorm, niet op de gevolgen. Maar die gevolgen zal iedereen tegen die tijd kennen: zonder steun van Buma zitten we zo weer in een politieke crisis. Dus dit wordt voer voor mastodonten. En evengoed een mooie uitdaging voor de schaduwpremier om zijn fout te herstellen.