Binnenkort: het totale burgervolgsysteem

Privacywetgeving bijhouden is net als kijken hoe het gras de tegels overwoekert. Vorige week schoot er opeens als een zandraket een advies omhoog van de Raad van State over automatische kentekenregistratie. Politie en Justitie willen al jaren liefst een landelijk dekkend cameranetwerk boven de wegen om er daders mee te pakken. Daar lijkt ook weinig

Privacywetgeving bijhouden is net als kijken hoe het gras de tegels overwoekert. Vorige week schoot er opeens als een zandraket een advies omhoog van de Raad van State over automatische kentekenregistratie. Politie en Justitie willen al jaren liefst een landelijk dekkend cameranetwerk boven de wegen om er daders mee te pakken. Daar lijkt ook weinig op tegen. Er waren al vier rechtszaken waarin verdachte auto’s in de buurt van delicten op kenteken konden worden teruggevonden dankzij de camera’s.

Nieuwe techniek, nieuwe kansen! De politie is enthousiast. En neem het ze eens kwalijk. Net als trouwens de Belastingdienst die er wanbetalers mee aan de kant zet. De Vrom-inspectie controleert zo de afvaltransporten, de Inspectie Verkeer en Waterstaat de taxi’s en de vrachtwagens op rij- en rusttijden. Rijkswaterstaat analyseert er verkeersstromen mee.

Oorspronkelijk waren de camera’s rond Amsterdam opgehangen om er vervuilende vrachtauto’s mee uit de stad te weren. Kentekenregistratie is dus een mooi voorbeeld van ‘function creep’. Databases bevatten zoveel ongebruikte informatie dat het slechts een kwestie is van slim koppelen en nieuwe vragen stellen. Positief gezien is dat innovatie en negatief een olievlek waar niemand greep op heeft.

Het komt in ieder geval als geroepen voor een kabinet dat iedereen ‘veiligheid’ belooft. Sinds de terreurdreiging wordt de expansieve controlebehoefte van de overheid ook politiek weinig meer in de weg gelegd. Iedereen is bang. Het gras woekert zo vrolijk verder.

Totale registratie van ieders reisgedrag ligt op de loer. Zeker in combinatie met de database van de OV-chipkaart in het openbaar vervoer. Het Tilburgse Rathenau instituut waarschuwde al dat straks iedereen, „brave burgers incluis”, feitelijk een elektronisch enkelbandje draagt. Behalve van voetgangers en fietsers is straks al het reisgedrag geregistreerd en raadpleegbaar. Wie had er ook alweer om een totaal burgervolgsysteem gevraagd?

De angel in dit wetsontwerp is dat deze database de ‘passagegegevens’ vier weken lang mag vasthouden. Iedereen die er langs rijdt wordt genoteerd en vier weken onthouden. Tot nu zocht het systeem alleen op gesignaleerde, ‘verdachte’ kentekens. De rest was bijvangst en ging overboord. Nu worden de rollen omgedraaid. In het Verenigd Koninkrijk bestaat het al – een landelijk dekkend cameranetwerk dat van iedere burger bijhoudt waar z’n auto is, of was.

Is dat wel functioneel en proportioneel? De Raad van State is er behoorlijk kritisch over. Justitie denkt aan driehonderd camera’s, deels vast, deels mobiel. Te plaatsen rondom grote steden, bij luchthavens, industrieterreinen, aan de grens. Wordt hier niet een enorm net uitgegooid om weinig te kunnen vangen, vraagt de Raad zich af. Staan middel en doel nog wel in verhouding? Is dit niet een verkapt experiment om te zien of het wat oplevert? Een enorme ‘visexpeditie’, waarmee iedere burger met een auto het risico loopt in een politieonderzoek te worden betrokken. En hoe zit het met de foutscores? Wat gebeurt er als je woont in het zicht van zo’n camera: hoe vaak per dag word je dan op je oprit en/of in de huiskamer gefotografeerd?

Cruciaal is de uitholling van het onschuldbeginsel. „Door de grootschaligheid [...] bestaat het risico dat beduidend meer onschuldige personen op wier naam het voertuig staat, in de positie kunnen komen dat zij worden gerelateerd aan een misdrijf”. Uw auto was daar en daar, en waar was u eigenlijk? De bewijslast wordt zo stilletjes omgedraaid.

De WRR signaleerde vorig jaar in het rapport iOverheid al dat in de ‘moderne informatiehuishouding’ de burger steeds meer zelf de foute aannames of registraties moet corrigeren. Dat kan bij automatische kenteken registratie nog een heel karwei worden. Op de website van Justitie is een filmpje te zien waarin een agent trots vertelt hoe met deze database al één moord is opgelost. Echt, ik gun het ze maar de naïviteit verbaast me. Die arrestatie was mogelijk omdat kentekenregistratie juist nog niet breed was ingevoerd en dus onbekend. Er zullen ongetwijfeld sukkels overblijven die met hun eigen kentekenplaten langs de camera’s naar een overval blijven rijden. Maar zodra ieders kenteken consequent wordt afgelezen, past iedereen zijn gedrag aan. Een valse plaat op de auto is dan standaard.

De politie verzuipt straks in miljoenen registraties vervuild met een stijgend aantal valse platen als georganiseerd dwaalspoor voor de politie. De burger zal zich straks vaker moeten verweren tegen valse verdenkingen en dito verdachtmakingen, zoveel lijkt wel zeker.

De autobranche moet kentekens beter beveiligen, uiteraard tegen hogere kosten. Het kenteken wordt een paspoort op de auto. Alleen nog zonder state of the art echtheidskenmerken en diefstalbeveiliging. Het is de beveiligingsparadox ten voeten uit: een opsporingsmiddel dat ‘honderd procent’ resultaat belooft is per definitie niet waterdicht. Zie ook de nationale DNA database, waarna alle misdrijven zouden zijn opgelost. Het maakt iedereen verdacht, jaagt de beveiligingseisen en kosten omhoog en lokt onmiddellijk tegenmaatregelen uit. Die wapenwedloop betaalt de burger in de vorm van verlies aan privacy.

Deze column verscheen twee weken geleden in NRC Weekend. Wilt u deze rubriek eerder lezen? Neem hier een voordelig zaterdagabonnement.