Zachtaardige coach die geregeld werd tegengewerkt

Gisteren overleed de 87-jarige oud-bondscoach Jan Zwartkruis. Hij had weinig succes met Oranje, maar speelde wel een rol op het WK van 1978.

Jan Zwartkruis, die gisteren op 87-jarige leeftijd in zijn woonplaats Soesterberg is overleden, gold als de zachtaardigste bondscoach die het Nederlands elftal heeft gehad. Maar daarin school ook zijn zwakte. Met Zwartkruis namen de internationals ook weleens een loopje.

Weinig kwaads over Zwartkruis, die vanwege zijn milde karakter alom werd gewaardeerd. Maar erg succesvol als bondscoach was hij niet, tenzij de tweede plaats van het Nederlands elftal op het WK van 1978 in Argentinië grotendeels op zijn conto wordt geschreven.

Zwartkruis speelde destijds een bijzondere rol. Na het ontslag van George Knobel in 1976 volgde Zwartkruis hem op als bondscoach. Tijdelijk was aanvankelijk de bedoeling. Zwartkruis weigerde in dienst te treden van de KNVB, omdat hij geen pensioenbreuk wilde riskeren bij het ministerie van Defensie, waar hij werkzaam was als sportinstructeur op de vliegbasis Soesterberg. De voetbalbond besloot vervolgens de Oostenrijker Ernst Happel te benoemen. Maar die had ook nog verplichtingen, als trainer van Club Brugge, waarna Zwartkruis nog twee interlands als bondscoach waarnam.

Voor het WK in 1978, dat vanwege het door een junta geleide Argentinië zeer omstreden was, werd Zwartkruis aangesteld als de assistent-coach van Happel, die met Feyenoord in 1970 de Europa Cup I, de voorloper van de Champions League, had gewonnen. Die samenwerking verliep allesbehalve soepel. De hardvochtige Happel en de zachtaardige Zwartkruis, dat moest wel botsen. In zijn memoires Kapitein van Oranje was Zwartkruis daar helder in. ‘Het WK in 1978 was horror. Ik werd van alle kanten tegengewerkt, en met Ernst Happel viel niet samen te werken. Hij was een hork.’

In diezelfde memoires meldt Zwartkruis dat, in opdracht van de KNVB, hij en niet Happel tijdens dat toernooi de verantwoordelijke coach tijdens de poulefase was. De eerste ronde werd ternauwernood overleefd. Dankzij een zondagsschot van Johnny Rep tegen Schotland plaatste Nederland zich voor de tweede ronde, die opnieuw in groepsvorm werd afgewerkt. Daarin speelde Oranje verrassend goed en bereikte het de finale tegen Argentinië, die na verlenging met 3-1 verloren ging. Omstreden momenten tijdens de eindstrijd waren de Argentijnse protesten tegen het gips om de hand van René van de Kerkhof, de gelijkmaker van invaller Dick Nanninga en in de laatste minuut de bal op de paal van Rob Rensenbrink.

De bijdrage van Zwartkruis aan dat succes is onduidelijk gebleven. De eer ging grotendeels naar Happel, die na het WK weer vertrok. Zwartkruis mocht blijven, deze keer als hoofdcoach. Hij loodste Oranje naar het EK in 1980 in Italië, waar uitschakeling in de eerste ronde volgde. Na een slechte WK-kwalificatiereeks voor de titelstrijd van 1982 en een teleurstellend verlopen vriendschappelijk mini-WK in Uruguay nam Zwartkruis ontslag als bondscoach. Hij werd opgevolgd door Kees Rijvers.

Zijn grootste successen beleefde Zwartkruis, die zelf heeft gevoetbald bij de Amersfoortse profclub HVC, als coach van het toenmalige militaire elftal. Onder zijn leiding braken spelers als Jan van Beveren, Jan Mulder, Henk Houwaart, Willy van der Kuijlen, Rob Rensenbrink en Barry Hulshoff door. Profvoetballers wilden destijds graag spelen voor het militaire elftal, omdat hen dat ontsloeg van de nodige verplichtingen als soldaat. Bij Zwartkruis kwamen zij in een warm bad terecht. Naast zijn functie als militaire coach was Zwartkruis ook assistent onder bondscoach Elek Schwartz.

Zwartkruis wordt woensdag 13 maart vanuit de parochie Carolus Borromeus in Soesterberg begraven. Op dinsdagavond 12 maart is er gelegenheidzijn familie te condoleren.