Wie de schoen past, trekke hem aan…

In 2012 en 2013 viert Nederland 200 jaar sprookjes van Grimm. Verhalenverteller Desirée van Keulen ging op zoek naar de betekenis van Assepoester én van haar muiltjes.

Rechts van boven naar onder: Assepoesters door Carl Offterdinger, Walt Disney en Richard Redgrave. Links: muiltjes van Marie Antoinette. Foto AFP

Het hart van het Assepoestersprookje is dat een deugdzame, jonge en huwbare vrouw in een ondergeschikte positie via een verloren en weer gevonden schoentje, trouwt met een hooggeplaatste man. De deugd wordt beloond. Dit type sprookje komt in allerlei varianten voor. Steeds gekleurd door de cultuur waaruit het komt.

Bij ons zijn de versies van de Franse Perrault, auteur uit de 17de eeuw van Sprookjes van moeder de Gans, en die uit de sprookjesverzameling van de Duitse gebroeders Grimm uit de 19de eeuw het best bekend. De Grimms kenden de Duitse vertaling van de sprookjes van Perrault, maar hebben een eigen versie gemaakt. Zo zijn de glazen muiltjes van Perrault bij hen van zijde. In navolgingen lopen de versies door elkaar.

Letterlijk is Assepoester degene die het vuur aanblaast, naar het Middelnederlandse ‘poesten’. En niet, zoals ik vroeger dacht, degene die de as wegpoetst. In sommige versies wordt zij gedwongen in de as te zitten als vernedering. In andere gaat zij uit zichzelf in de as zitten. E. van Altena vertelt in zijn vertaling van Sprookjes van moeder de Gans dat dit een beeld is van lijdzaamheid of nederigheid. Hij wijst op parallellen in de Bijbel en in de Odyssee.

De animatiefilm van Walt Disney en in Nederland de uitbeelding van het sprookje in de Efteling hebben bijgedragen aan de bekendheid van de glazen muiltjes die de Assepoester van Perrault draagt op het bal.

Als de zusjes van Assepoester opgetut naar het bal van de prins gaan, mag Assepoester dat alleen als zij eerst wat overbodige, vieze karweitjes doet. Maar als die klaar zijn, mag ze weer niet; ze heeft geen baljurk en kan niet dansen. Dankzij de toverkunsten van haar petemoei, een fee, gaat zij toch, rijker uitgedost dan de stiefzusters. In een uit een pompoen getoverde koets, met personeel! De prins danst alleen met Assepoes die op de laatste feestavond een glazen muiltje verliest. Zij haast zich voor twaalven weg, wanneer de betovering wordt verbroken. De prins vindt het muiltje, gaat op zoek naar de vrouw die het past, vindt Assepoester en trouwt haar.

Sommige wetenschappers storen zich aan die glazen muiltjes. Want op glazen muiltjes kun je niet dansen. Maar in een sprookje kan dat natuurlijk wel. Sommigen opperen dat Perrault een spelfout maakte. Hij schreef muiltjes ‘de verre’, van glas. Hij had moeten schrijven muiltjes ‘de vair’, van bont. Maar omdat Perrault schrijver was en lid van de Académie Française, een wetenschappelijke organisatie die toezag op zuiver taalgebruik, ligt dat niet voor de hand.

Ook is beweerd dat Perrault het verhaal op gehoor heeft genoteerd. De uitspraak van het Franse ‘verre’ en ‘vair’ is eender. Maar ook dan zou sprake zijn van een onwaarschijnlijke fout. Het idee dat er ‘bonten muiltjes’ had moeten staan is van de Franse auteur Balzac, uit de 19de eeuw. Hij laat een bontwerker uitleggen dat Perrault het in onbruik geraakte woord ‘vair’ niet kende. Maar in een sprookje moet Assepoester chiquer zijn dan iedereen. Zij draagt wat geen van de andere jongedames draagt. Het enige paar glazen muiltjes in heel Frankrijk.

Een glazen muiltje. Dat moet iets diepzinnigs betekenen, dacht filosoof en psychloog Bettelheim. In de traditie van Freud interpreteert hij het glazen muiltje als vagina. De breekbaarheid van het glas verwijst naar het maagdenvlies… Een hard, koud glazen schoentje een vagina? Maar schoentjes en kousjes zijn wel vaker erotische symbolen. Dat lijkt diepzinnig genoeg. Wie het verleidelijke schoentje past, trekke het aan. Een deugdzame Assepoester krijgt zo een lang, gelukkig leven met haar prins.

14 maart is er een Grimm-symposium in de Efteling. Onderzoekers, illustratoren en vertellers laten hun licht schijnen over de vertelkunst van de broers. lnl: 200jaargrimm.nl