Werk van Brit Francis Bacon als hommage aan Ierland

Nationale identiteit is een relatief begrip, benadrukt Ierland in een Brusselse tentoonstelling over Brit Francis Bacon en 20 Ieren.

Elk half jaar is een land voorzitter van de Europese Unie. Dat land mag in het Brusselse museum Bozar een tentoonstelling inrichten. Zij kiezen dan altijd een nationale kunstenaar of een thema dat hun land in het zonnetje zet. En wat doet Ierland? Ierland kiest een Brit. En wat voor Brit: Francis Bacon, een van de belangrijkste schilders van de twintigste eeuw.

Van de tentoonstelling Changing States: Contemporary Irish Art & Francis Bacon’s Studio, beslaat Bacon de helft. Drie zalen en een zijkamertje, om precies te zijn. De andere helft bestaat uit het werk van twintig contemporaine Ieren die door Bacon zijn geïnspireerd – of niet. De basis van de tentoonstelling is Bacon, de man die angst, leven en dood als geen ander op het doek wist te krijgen.

Francis Bacon werd in 1909 in Ierland geboren als kind van Britse kolonialen. Op zijn zestiende verliet hij het land alweer, na een ruzie met zijn vader. Daarna leefde hij in Berlijn, Parijs, Londen en Madrid – maar nooit meer in zijn geboorteland. Alleen zijn atelier keerde terug, curieus genoeg. Na Bacons dood in 1992, in Madrid, bood zijn minnaar en erfgenaam John Edwards aan om de hele onbeschrijfelijke bende te verhuizen van de Londense wijk South Kensington naar de Dublin City Gallery The Hugh Lane. Daar werd het kleine driekamerappartement, even chaotisch als het in Londen was, weer opgebouwd. Snippers uit dit atelier, besmeurde foto’s van vrienden en uitgescheurde pagina’s uit boeken over huidziekte of communicatie van chimpansees zijn te zien in Bozar. Tezamen trekken die de bezoeker vanaf de eerste stap het wonderlijke, niet-Ierse universum van Bacon in.

De eerste zaal hangt vol met grote kleurenfoto’s van het atelier. In de tweede liggen knipsels en de gekreukelde en besmeurde foto’s – anders dan in het atelier, waar ze op de grond lagen (en nóg liggen in Dublin) – netjes onder glas. In een derde zaal hangen schilderijen die na Bacons dood onder de troep vandaan werden gehaald, werk dat Bacon niet tentoon wilde stellen. Ook zijn laatste schilderij hangt er, waarop één gezicht is uitgewerkt en de rest nog een abstracte compositie is van elliptische verfhalen. Dan is er nog een kamertje met documentatie over het atelier, en een film over ’s mans leven. Dat is alles. Maar de kracht van deze details is overweldigend.

Bacon sloot zich op in dat atelier. Haast niemand had er toegang. Hij was autodidact en werkte vooral op basis van foto’s, reproducties die hij mooi vond (Velázquez, Rembrandt), en allerhande plaatjes die hij uit de krant of boeken had geknipt. Die had hij niet alleen nodig voor zijn techniek, bij wijze van leermeesters. Hij gebruikte ze ook omdat ze tussen hem en de werkelijkheid instonden. Dat maakte het voor hem makkelijker om de rauwe essentie van die werkelijkheid weer te geven, zonder een model te hoeven schofferen. Zo kon hij gezichten deformeren, zoals van die beroemde schreeuwende pausen. Wie langs die plaatjes loopt, begrijpt waarom Bacons schilderijen niets anders zijn dan in verf samengebalde emotie.

Bacon heeft weinig met Ierland te maken. Alleen zijn atelier staat er nu. Het gaat om de „presence of an absence”, verduidelijkt de catalogus. Een eigentijds fenomeen in Europa: „De meeste Europeanen weten niet goed hoe zij nog in het honderd jaar oude systeem van natiestaten passen.” In een tijd van globalisering en migratie is nationale identiteit een relatief begrip. Brussel staat daar symbool voor. Tegelijkertijd is Bozar „beroemd om zijn nationale programmering”. Ierland prikt dit fenomeen, met Bacon, op een verfrissende manier door.

Zo vangen de Ierse curatoren de essentie van wat Europa is. Dit is de mooiste hommage die ze Ierland kunnen brengen.

O ja, en die andere zalen? Vol werk van twintig moderne Ierse kunstenaars, onder wie Willie Doherty, Alan Phelan en Orla Barry. Velen doen iets met fotografie, net als Bacon. Hoe Iers deze mensen zijn, en hoe Iers of Europees hun kunst – dat mag elke bezoeker voor zich uitmaken.

Changing States, Contemporary Irish Art and Francis Bacon’s Studio. Bozar, Paleis voor Schone Kunsten, Brussel, t/m 19 mei. Inl: bozar.be