Voortdurend in de verkeerde film

Burgemeester, politie en justitie liepen volgens de commissie-Cohen steeds achter feiten aan bij uit de hand gelopen ‘Facebook-feest’ in Haren.

De Stationsweg in Haren, waar het verjaardagsfeest zou zijn, twee dagen voor de rellen.

Zo weinig mogelijk zichtbare politie. Een dorp dat niet „blauw geverfd” mocht worden en dat niet werd afgesloten, op een enkele straat na. De treinen bleven stoppen op het station, de bussen bleven rijden. Er was een „genuanceerd alcoholverbod”.

Er zouden wat nieuwsgierige bezoekers komen en de politie met de platte pet zou die verwijzen naar Groningen voor meer „vertier”. Het bevoegd gezag in het gemoedelijke Haren had zich op het Project X-feestje voorbereid aan de hand van een „realistisch scenario”.

Maar ze zaten in de verkeerde film. Het dorp werd overlopen door jongeren. Die hadden vaak al flink gedronken, en onder de ogen van agenten sleepten ze in het dorp nog eens kratten bier en andere drank uit de supermarkten. Sommigen wisten toen al dat ze wilden gaan vechten met de politie, anderen lieten zich later op de avond meeslepen door drank, door drugs, door vrienden of gewoon door de opwinding van het moment. En vanaf dat moment bleef de politie achter de feiten aan lopen. Het was, zei onderzoeker Job Cohen vanochtend, „een clash van twee werelden”.

Uit zijn vanochtend gepresenteerde onderzoek – een hoofdrapport en drie deelrapporten – naar de rellen in Haren vorig jaar komt naar voren dat de driehoek van burgemeester Bats, politie en justitie in de aanloop naar het feestje een reeks van ongelukkige beslissingen heeft genomen en dat op de avond zelf de politie niet goed werd aangestuurd, met onduidelijke opdrachten op straat stond en dat door verschillen van inzicht bevelen bleven hangen.

De driehoek, schrijft hoofdonderzoeker Job Cohen, heeft „van meet af aan geen greep gehad op de gebeurtenissen”.

De mantra van burgemeester en politie – ‘er is geen feestje’ – werkte niet, of misschien werkte hij alleen verdovend voor de betrokken medewerkers van gemeente, politie en justitie, die tot vrijdagavond echt leken te geloven dat er misschien wel bijna niemand zou komen. Ze zochten hun informatie via de traditionele bronnen. Ze keken niet op internet en al helemaal niet naar het verkeer op de sociale media. Mooi detail: de gemeente is via een van de kinderen van een ambtenaar op het feestje gewezen. Het was, zei Cohen vanochtend, „onbekend terrein”, zeker voor de kleine gemeente die Haren is.

Toen ze eenmaal wel doorkregen dat er iets broeide, schetsten ze twee scenario’s. Het realistische ging uit van veel belangstelling en drukte, met als „denkrichting feest” onder de bezoekers en dat scenario bleef de leidende gedachte voor het gezag. De overgang naar een worstcasescenario was niet goed uitgewerkt. Er waren geen duidelijke orders voor de agenten op straat. Draaiboeken werden niet uitgedeeld, maar voorgelezen omdat het nog concepten waren. Politiemedewerkers wisten niet wat er van hen verwacht werd, en de belangrijkste functionarissen hadden dubbelfuncties.

In het rapport worden politiemensen geciteerd. Een van hen zegt: „Ik moest werken met mijn eigen draaiboek terwijl het draaiboek allang overruled was door kennelijk iets uit het SGBO [Staf Grootschalig Bijzonder Optreden], maar dat heb ik nooit gekregen. Ik heb gewoon op een gegeven moment via de mail nog een inzetschema van stadswachten en van wat vrijwilligers gekregen en er kwam gewoon met flarden wat binnen.” Een andere zegt: „Het draaiboek dat we hadden was gewoon te summier en onvolledig. De helft van de roepnummers stond er niet in.”

Schuldigen wijst Cohen in zijn rapport wel aan, persoonlijke conclusies verbindt hij daar niet aan – de gemeenteraad vergadert daar komende dinsdag met burgemeester Bats over. Maar de kwalificaties in het rapport zijn voor de burgemeester en voor politiechef Dros vernietigend. Bats zette in de aanloop „te weinig bestuurlijke bevoegdheden” in om rellen te voorkomen. Hij kondigde geen samenscholingsverbod af of een heldere noodverordening.

Bats werd die avond ook niet geholpen door burgemeester Rehwinkel van de grote buurgemeente Groningen. Er was wel besloten dat de feestgangers naar het stadse Groningen zouden worden doorverwezen. Maar toen de burgemeester van Groningen na de escalatie was aangeschoven bij de driehoek in Haren, stond hij erop dat „alleen goedwillende bezoekers” in de noodbussen naar Groningen zouden worden geleid. Rehwinkel was vandaag in Haren afwezig, hij is met vakantie.

Op de dag zelf is de operatie aangestuurd via het zogeheten GRIP-systeem, waardoor ook brandweer en ambulance werd ingeschakeld. Onnodig, vindt Cohen, daardoor werd de communicatie over de openbare orde nodeloos ingewikkelder.

Maar ook de politie wordt hard gevallen. Daar liet „de organisatie te wensen over”. Het communicatiesysteem C2000 functioneerde niet goed. Er is discussie over de inzet van traangas, waarvan ervaren politiemensen denken dat het de massa uiteen zou drijven. De burgemeester geeft toestemming voor het gebruik, de pelotonchef van de ME verbiedt het.

Sinds de rellen bij een strandfeest in Hoek van Holland (zomer 2009) heeft de politie, zou je denken, feestgangers onder invloed toch wel in het vizier als een risicogroep. Ze laten zich leiden door moderne communicatiemiddelen en ze laten zich niet regisseren door traditionele (politie)aanwijzingen. Dat is de werkelijkheid waar politie en bestuur zich op hebben voor te bereiden – denk bijvoorbeeld aan de dubbele Koninginnedag 30 april in Amsterdam. Cohens aanbevelingen strekten zich dan ook uit tot het uitwisselen van ervaringen en expertise op dit gebied. Zoals Cohen vanochtend bij de presentatie van zijn rapport zei: „Als dit een systeemtest was, dan moet je tot conclusie komen dat zij voor die test niet zijn geslaagd.”