Evgene Morozov

Laten we ophouden internet als universele probleemoplosser te zien. Dat is de boodschap van internetrealist Evgene Morozov in zijn deze week verschenen To Save Everything Click Here. De ironie in de titel maakt al meteen duidelijk in welke groep deze 28-jarige Wit-Russische Amerikaan zich plaatst. Het gejuich van internetprofeten bij elke nieuwe ontwikkeling is inmiddels wel een beetje verstomd en de tegengeluiden worden steeds prominenter.

Zo tast Google de hersenen aan, meent Nicolas Carr; bevordert internet de eenzaamheid, aldus Sherry Turkle en maakt Wikipedia ons dom, schreef Jaron Lanier. In Duitsland heeft Manfred Spitzer het zelfs over ‘digitale dementie’.

Morozov voegt aan dat koor tegengeluiden zijn politiek-maatschappelijke visie toe. In zijn vorige boek, The Net Delusion, richtte hij zich daarbij vooral tegen de naïeve aanname dat autoritaire regimes vanzelf bezwijken door inzet van internet en mobiele telefoons. Dat boek was perfect getimed: waar iedereen over de Twitterrevolutie ten tijde van de Arabische Lente, kwam Morozov met een terecht tegengeluid.

In Syrië krijgen we wel beelden via YouTube, maar niemand zal volhouden dat de omwenteling inderdaad dankzij YouTube, Twitter of Facebook zal plaatsvinden. In zijn nieuwe boek To Save Everything Click Here laat Morozov dit onderwerp dan ook terecht rusten. Maar wat wil hij dan wel deze keer, en waarom is de verschijning van dit ‘jonge genie’, zoals de Tages Anzeiger hem omschreef, dan toch een grote gebeurtenis?

Hoewel Morozov gelijk had met zijn kritiek op de hysterie over de macht van Twitter en Facebook, wordt hij in de Amerikaanse media vaak als een lastpost gezien. Zijn bijdragen waarin hij kritiek uit op internet gaan niet over de voorspelbare strijdpunten als privacy en copyright, maar hij zoekt ongemakkelijker pijnpunten. Zo vraagt hij zich af waarom we stilzwijgend aanvaarden dat alle informatie open moet zijn. Volgens Morozov geeft internet een misleidend gevoel van openheid – reden voor hem om het ‘pseudodemocratische’ idealisme van Europese piratenpartijen te bekritiseren.

Het ‘internetcentrisme’ grijpt ondertussen om zich heen en is zich van geen kwaad bewust. Zoals iemand met een hamer in elk probleem een spijker herkent, zegt de internetcentrist: klimaatprobleem? Daar hebben we toch een app voor? Maar met meten en meer data, samengevat in mooie plaatjes, lossen we niets op. Wil je ergens eten, dan ga je af op de aanbevelingssoftware voor restaurants in plaats van zelf nog op onderzoek uit te gaan.

Waar het Morozov om gaat is dat we steeds meer denken dat de technologie onze maatschappelijke problemen kan oplossen. Maar geautomatiseerde gezondheidszorg en onderwijs brengen geen uitkomst. De menselijke natuur is hardnekkiger. Dáár zullen programmeurs moeten beginnen, bij de complexiteit van menselijke gebruiken en tradities.

Morozov waarschuwt dat we niet blind moeten geloven in de internettechnocratie. De samenleving kan zich niet aanpassen aan ‘het internet’. En toch lijken veel internetgoeroes dat wel te geloven. Daarin ligt ook het idee achter de verregaande integratie van het net in alle onderdelen van het persoonlijk en maatschappelijk leven. We kunnen steeds meer, we weten steeds meer, maar wat schieten we ermee op? Smart is het nieuwe dom. We moeten internet integreren in een maatschappelijke analyse, zodat het een plaats krijgt tussen gelijkwaardige problemen – en oplossingen.

De diagnose is vlijmscherp – dat is de kracht van Morozovs boek. En een uitspraak als ‘smart is het nieuwe dom’ bekt lekker, maar wat wil Morozov nu precies zeggen?

In To Save Everything Click Here wil Morozov te veel. Hij haalt veel voorbeelden aan waarin hij zijn centrale punt dat internet niet de oplossing voor alles is, niet uitwerkt. Al zijn opponenten worden afzonderlijk behandeld puur en alleen om ze onderuit te halen. Maar hoe interessant is dat voor de lezer? Ondertussen merk je dat Morozov zich realiseert dat de kans klein is dat er veel met zijn kritiek zal gebeuren. Van de weeromstuit wordt hij nog stelliger, misschien ook doordat hij door zijn jeugd onder een dictatoriaal regime in Wit-Rusland een weerstand heeft gekregen tegen institutioneel idealisme. Die begint hem nu in de weg te zitten.

Het is natuurlijk waar: ieder Groot Idee heeft het gevaar te eindigen in een eigen versie van Auschwitz, Goelag en Hiroshima, maar Morozov weigert een zouteloze enerzijds-anderzijds denker te zijn. Daardoor weet hij niet om te gaan met de creatieve kant die ook verborgen zit in de technologie. Software, bedrijfsplannen en marketing zijn immers speculatieve constructies die staan of vallen met het Nieuwe Idee en hoe dat wordt omgezet in code, imago en geld.

Zijn boek – dat deels lijkt ingegeven door het succes – is te snel geschreven. Er worden geen concrete onderwerpen in behandeld doordat hij over alles en nog wat is gaan schrijven. En dat is jammer, want zo komt Morozov niet verder dan het uitoefenen van briljante kritiek zonder daar consequenties aan te verbinden. Zo blijft To Save Everything Click Here lastige ruis die slechts tijdelijk voor rumoer zorgt terwijl de karavaan verder trekt.

Het genre van de internetkritiek is zo oud als het medium zelf, maar sinds 2008 is het aanbod van dit soort boeken wel enorm toegenomen. Morozov is een product van deze trend, die meer te maken heeft met de dreiging van internet die boven de kranten- en uitgeefwereld hangt, dan met het onderwerp zelf. Voor wie onbekend is met bestaande kritiek op het techno-utopisme van Silicon Valley zal Morozovs boek een pracht aan voorbeelden en inzichten bevatten. Voor wie al wat langer meegaat, ontbreekt het in zijn boek aan diepgang. Als man met een missie is hij een begaafd retoricus, een essayist en criticus. Maar met een systematische aanpak van centrale begrippen had zijn internetkritiek een veel effectiever kunnen zijn.