Zonnesteen opgedoken in Engels wrak uit 1592

Er is voor het eerst een zonnesteen gevonden. Hij lag in het wrak van een in 1592 gezonken Engels schip, vlak bij een navigatiepasser. Een zonnesteen is een stuk kristal waarmee ook bij zware bewolking redelijk precies de positie van de zon te bepalen is. Er wordt al decennia gespeculeerd over de mogelijkheid dat de Vikingen zo’n kristal gebruikten bij het navigeren in het noorden van de Atlantische Oceaan, waar de dagen lang en vaak bewolkt zijn. Er bestaan voor dat gebruik aanwijzingen in middeleeuwse geschriften, maar nooit eerder is zo’n steen gevonden. Vandaag beschrijven onderzoekers hun vondst in The Proceedings of the Royal Society A.

Dat de steen nu in een zestiende-eeuws schip is gevonden komt als een verrassing en kan betekenen dat dit soort stenen eeuwenlang door stuurlui werd gebruikt. Het kompas wordt al sinds de dertiende eeuw gebruikt, maar op schepen vol ijzeren kannonen, zoals dit gezonken schip bij het kanaaleiland Alderney, kan de kompasnaald behoorlijk afwijken.

Het kristal van vijf bij drie centimeter was door eeuwenlange inwerking van zand en zeewater dof en ondoorzichtig geworden. Het trok slechts min of meer bij toeval de aandacht van een onderzoeker die geïntrigeerd werd door de bijzondere vorm. Het materiaal bleek van het juiste type (‘IJslands calcietkristal’) waarvan het gebruik ook al bij de Vikingen werd vermoed. Dit materiaal kan gepolariseerd licht zichtbaar maken dat door de breking in de atmosfeer kringen rond de zon vormt. Het kristal verdubbelt de ringen. Als beide even sterk zichtbaar zijn is het kristal recht op de zon gericht. De ringen zijn ook zichtbaar als de zon al even onder is. Gepolariseerd licht bestaat uit licht dat in één richting trilt, bij normaal licht komen alle trillingsrichtingen voor. Een Polaroid-bril maakt daar gebruik van en verzwakt het gewone licht door slechts één trillingsrichting door te laten.

In een dertiende-eeuws IJslands verhaal over de Noorse koning Olaf (ca. 1000) wordt het gebruik zo beschreven: „ De koning en zijn mensen konden nergens een heldere lucht ontdekken. Toen vroegen ze de wijze man Sigurður waar de zon was en hij wees het aan. Daarna pakte de koning zijn zonnesteen (sólarstein), hield het omhoog en zag waar het licht vandaan kwam. Zo zag hij dat Sigurður gelijk had.”