Een heimelijke invasie van het Nederlandse luchtruim

Boven Nederland verschijnen steeds vaker drones. De onbemande vliegtuigjes moeten de ‘heterdaadkracht’ van de politie vergroten.

De militaire drone doet zijn intrede als opsporingsmiddel voor de Nederlandse politie. Vorig jaar bespiedden de onbemande legervliegtuigjes, type Raven RQ-11B, al langdurig steden als Rotterdam, Utrecht, Arnhem en Harlingen.

Justitie en Defensie laten er weinig over los, maar de Tweede Kamer is enthousiast. Die vroeg in 2011 al om de moderne toestellen die defensie over vier jaar krijgt in te zetten „in het kader van de binnenlandse veiligheid”.

Burgerrechtenactivist Rejo Zenger, werkzaam voor privacyorganisatie Bits of Freedom, vroeg het ministerie van Defensie onlangs hoe vaak de onbemande toestellen boven Nederland vliegen. Voor de politie werden ze vorig jaar zeker veertien keer gebruikt, soms wekenlang, zo blijkt nu. In 2009 was dat nog maar eenmaal, in 2010 viermaal en in 2011 driemaal.

Steeds meer Raven-teams zijn gecertificeerd om in Nederland boven bewoond gebied te patrouilleren. Aanvragen komen van justitie, politie, gemeentes en brandweer. Zo hielden twee toestellen in oktober vorig jaar toezicht op de De 4 mijl van Groningen, een grote hardloopwedstrijd.

Als het niet om de openbare orde gaat, is moeilijker te achterhalen waarom drones worden ingezet. Politie en defensie mogen dan vaak niets zeggen van het Openbaar Ministerie (OM). Waarom werd er vorig jaar ruim drie weken boven Amersfoort gevlogen? Waarom werd er ruim een week boven Den Oever gevlogen, waarom wekenlang tussen Utrecht en Arnhem, waarom boven Soesterberg? Boven Harlingen was het om inbrekers op te sporen, bevestigde het OM gisteren in de Leeuwarder Courant. Voor veel andere plaatsen blijft de reden voorlopig onbekend.

De Nationale Politie zet inmiddels een werkgroep op voor de nationale coördinatie van drone-activiteiten, zegt een woordvoerder. De politie heeft namelijk zelf ook drones. Die zijn kleiner dan die van defensie, ze vliegen lager en minder lang. Ze worden alleen gebruikt om de plaats van een misdrijf te fotograferen of te kijken hoe een brand zich ontwikkelt.

De inzet van drones leidde kort geleden tot raadsvragen in Almere. Onder bewoners was ophef ontstaan, nadat een wijkagent Omroep Flevoland had verteld dat er boven de stad met Ravens naar inbrekers werd gespeurd. Uit de Staatscourant bleek dat al sinds 21 oktober het geval. Omdat voor de toestellen luchtruim moet worden vrijgemaakt, is publicatie daarvan verplicht.

Met de zwijgzaamheid van justitie is de Raven-inzet nog vaak voer voor speculatie. Harlingen werd eind vorig jaar getroffen door een inbraakgolf, dus dat wekte al het vermoeden dat er daarom werd gevlogen. In Zaandam was een meisje vermist toen daar op 27 november een Raven vloog. En de Raven boven Culemborg, bij de jaarwisseling 2011-2012? Vermoedelijk uit vrees voor herhaling van rellen tussen jongeren.

In Almere vroeg de raadsfractie van D66 inlichtingen over de drones. Moeten burgers niet vooraf worden geïnformeerd? Nee, antwoordden burgemeesters en wethouders. Omdat het om opsporing gaat, is de inzet per definitie „heimelijk”. Uit de antwoorden werd verder duidelijk dat de onbemande vliegtuigjes in meer gemeenten zijn ingezet voor het „vergroten van de heterdaadkracht” van de politie. In Almere vlogen de drones tussen 6 uur ’s avonds en 8 uur ’s ochtends, de periode waarin het vaakst werd ingebroken.

Van inbreuk op de privacy zou geen sprake zijn, aldus het Almeerder college. Mensen komen onherkenbaar in beeld, en beelden worden niet bewaard. In een filmpje op de website van Defensie zegt Frank Ostendorf, commandant van een Raven-team: „Afhankelijk van de vlieghoogte kan het beeld heel gedetailleerd zijn, tot en met wat voor kleding je aan hebt.”

Als inzet van drones tot aanhoudingen leidt, kan dat tegenwicht bieden aan het privacybezwaar. Maar ook daarover is weinig bekend. De wijkagent in Almere zei tegen Omroep Flevoland dat het aantal inbraken in de drie wijken waarboven gevlogen werd met eenderde was gedaald. Onbekend is of er aanhoudingen zijn verricht.

Hoe weinig er ook bekend is over het effect van drones, de Kamer is ervoor. VVD, PvdA, CDA, ChristenUnie en SGP vroegen het kabinet in 2011 om nieuwe, geavanceerde toestellen voor Defensie voor meer binnenlandse doelen inzetbaar te maken. In 2017 wil Nederland over vier geavanceerde drones beschikken die 24 tot 48 uur, op een hoogte van vijf- tot vijftienduizend meter, surveillance- en verkenningstaken kunnen uitvoeren.