Een hardnekkig bijgeloof

In de Volkskrant werd afgelopen maandag ingegaan op de zaak Niek Zervaas, waarover ik het hier vorige week ook had. De NCRV zond een documentaire uit over de meervoudig complex gehandicapte Niek, die als zwaar verstandelijk beperkt wordt beschouwd maar op zijn zeventiende ineens spirituele verhandelingen gaat schrijven dankzij ‘facilitated communication’ (FC). Uiteindelijk laat hij langs dezelfde weg weten geen medicijnen meer te willen en kort daarna is hij dood. Maar facilitated communication bestaat helemaal niet, het is een verzinsel, net als satanische boodschappen op Marlboro-pakjes, spontane menselijke ontbranding en het monster van Loch Ness.

De maker van Een Dansend Hart begrijpt alle kritiek niet en beroept zich op zijn ‘stijl’, die geen ruimte biedt voor waarheidsvinding. De eindredactrice van De Wereld Draait Door, waar de film zonder één kritische vraag of kanttekening werd geplugd, kwalificeert het Volkskrant-stuk op Twitter nijdig als ‘Telegraaf’. Terwijl een ‘woordvoerder’ van DWDD in dat artikel nu juist het boetekleed aantrekt door te erkennen dat de redactie zich heeft laten ‘verblinden’ en het onderwerp niet of anders had moeten behandelen. De Wereld Draait Door, en de redactie soms blijkbaar ook.

Nieks vaste ‘ondersteuner’, met wie hij zijn miraculeuze teksten opstelde, was zijn tante Marty van der Krogt, zus van zijn moeder. In oktober 2011 reageert Marty op een boze bezoeker van Nieks website, die het FC-circus rond Niek ‘een walgelijke vertoning’ noemt. „Lieve bezorgde burger”, antwoordt Marty. „Iedereen heeft zijn eigen waarheid. De waarheid bestaat niet. Wat wel bestaat zijn emoties als bijvoorbeeld angst. (...) Kies je voor angst en ervaar je de wereld door de ogen van je lichaam of kies je voor liefde en ervaar je wereld door de ogen van je hart. De waarheid ligt binnen deze keuze. De waarheid dat Niek communiceert en niet degene die hem faciliteert, ligt ten grondslag aan wat je wilt zien en hoe je er naar kunt kijken. Uw hart is de plek waar je naar toe kunt als de vraag zich aan u op dringt: wat gebeurt er hier?”

Opmerkelijk: als zij namens zichzelf spreekt, produceert ondersteuner Mary precies dezelfde teksten als Niek.

De Amerikaanse publieke omroep PBS wijdde al in 1993 een huiveringwekkende documentaire aan facilitated communication, Prisoners of Silence, te zien op YouTube.

FC wordt eind jaren tachtig ontwikkeld door Douglas Biklen, hoogleraar aan de Universiteit van Syracuse, en verovert in korte tijd de Amerikaanse gehandicaptenwereld. Een beweging met sekteachtige trekken vormt zich. Duizenden ‘facilitators’ leidt Biklen op, tientallen miljoenen overheidsdollars worden geïnvesteerd in achtendertig regionale centra, zonder enig publiek debat. Overal in Amerika beginnen verstandelijk gehandicapte en diep-autistische kinderen plots te spreken en te schrijven. Zesjarigen vormen zinnen van academisch niveau. Vreemd genoeg doen zij dit uitsluitend met hun facilitator en nooit met, bijvoorbeeld, hun ouders. Een moeder krijgt argwaan en gaat op onderzoek uit.

Dan komen de eerste uitwassen: beschuldigingen van seksueel misbruik. Kinderen worden uit huis geplaatst, ouders van hun bed gelicht en achter de tralies gezet, op basis van afgrijselijke ‘verklaringen’. Een van de eerste slachtoffers: de echtgenoot van de moeder die haar argwaan ventileerde, een brave apotheker.

Politie, justitie, niemand trekt de geloofwaardigheid van de methode in twijfel. Totdat de advocaat van een beschuldigde ouder een simpele dubbelblind-test laat ontwerpen: het kind en de facilitator krijgen zogenaamd hetzelfde plaatje te zien, maar het plaatje voor het kind wordt heimelijk veranderd. In alle gevallen, niet één uitgezonderd, wordt het woord getikt dat de facilitator gezien heeft.

Bij Een Dansend Hart dacht ik aanvankelijk naar een mockumentary te kijken, bij Prisoners Of Silence denk je het weer. Een deel van de FC-sekte laat zich niet van de wijs brengen door het demasqué en volhardt in de fictie, constateert de film aan het eind. Zoals Een Dansend Hart laat zien, is het een hardnekkig bijgeloof.

Jan Kuitenbrouwer is journalist, schrijver en directeur van de Taalkliniek.