Bij de grote Nederlandse bedrijven vallen nu ook harde klappen

Bier en knakworsten, daar valt nog goed geld mee te verdienen. Maar op bedrijven als Heineken en Unilever na, tonen de cijfers een somber beeld. De economische crisis trekt nu ook zijn sporen in de top van het bedrijfsleven.

Welke bedrijven doen het goed in een crisis? De bierbrouwer, de verzekeraar en de knakworstfabrikant, blijkt uit een onderzoek van deze krant naar de jaarcijfers die de grote beursgenoteerde bedrijven van Nederland de afgelopen weken hebben gepubliceerd. Heineken, Aegon en Unilever behoorden vorig jaar tot de sterkst presterende bedrijven uit de hoofdindex van de Amsterdamse beurs, de AEX. Ondanks de crisis verdienden zij honderden miljoenen euro’s meer dan het jaar ervoor.

De enige andere AEX-bedrijven die er het afgelopen jaar in zijn geslaagd om te groeien zijn Philips, Reed Elsevier, Wolters Kluwer en vastgoedfonds Corio. Daar houdt het goede nieuws op. De rest van de bedrijven zag de winst krimpen of schoot (dieper) in de rode cijfers. Twee van de 25 bedrijven, baggeraar Boskalis en bodemonderzoeker Fugro, moeten hun cijfers nog publiceren, maar zij zullen het algemene beeld niet doen kantelen. Ook bij de middelgrote beursgenoteerde bedrijven die in de zogeheten Midkapindex genoteerd staan is het beeld somber. In totaal zijn 39 bedrijven onderzocht.

Bij elkaar verdienden de onderzochte bedrijven in de AEX en de ‘Midkap’ 37,3 miljard euro. Dat is 7,1 miljard, ofwel 16 procent minder dan in 2011. De aanhoudende economische crisis in de eurozone trekt nu dus ook zijn sporen in de top van het Nederlandse bedrijfsleven. In de voorgaande jaren waren die bedrijven beter bestand tegen de crisis dan het midden- en kleinbedrijf in Nederland, waar het faillissementen regent. Grotere reserves en een spreiding van activiteiten over de wereld maakten dat zij het langer konden volhouden. Maar nu Nederland inmiddels in een triple dip zit en de eurozone in recessie blijft, gaat dat steeds minder op.

Het jongste slachtoffer van de malaise is verf- en chemieconcern AkzoNobel, dat de winst van 477 miljoen in 2011 zag omslaan in een verlies van 2,2 miljard euro. Het bedrijf moest een eenmalige afschrijving van 2,5 miljard euro doen op de divisie decoratieve verven. Harde klappen vielen ook in de bouwsector en bij banken en verzekeraars. Grote brekebeen was verzekeraar Delta Lloyd, die 1,5 miljard euro verlies leed. De bouw ligt nagenoeg stil en banken en verzekeraars moeten afschrijven op vastgoed en kredieten aan het mkb – al kan hierbij worden aangetekend dat de meeste financiële bedrijven nog steeds miljardenwinsten maken.

Het ziet er niet naar uit dat de economische situatie snel verbetert. Vorig jaar kromp de Nederlandse economie met 1 procent en die van de eurozone met 0,6 procent. Ook voor dit jaar wordt krimp verwacht. In Nederland blijven de huizenprijzen dalen, ligt het consumentenvertrouwen op een historisch dieptepunt en voorspelt het Centraal Planbureau dat er de komende twee jaar 100.000 werklozen bij komen.

Uit de cijfers blijkt verder dat de meeste AEX-bedrijven hun activiteiten nauwelijks nog uitbreiden. Vorig jaar steeg de omzet van de bedrijven (exclusief Arcelor-Mittal en Aperam, die wel in Nederland genoteerd zijn maar hier vrijwel geen economische activiteit hebben) met 1,9 procent tot 574 miljard euro. Die groei staat bovendien grotendeels op het conto van een kleine groep: Unilever, Ahold, Philips en Heineken. En zij haalden de groei vooral van buiten Europa of groeiden door overnames.

De verwachting is dat die ontwikkeling dit jaar doorzet. De Amerikaanse economie herstelt zich veel beter dan de Europese en de Aziatische markten blijven flink groeien. Ahold-topman Dick Boer zei bij de presentaties van de jaarcijfers dat de marktomstandigheden in Nederland „aanhoudend moeilijk zijn” en „de consument steeds meer op de prijs van de boodschappen let”.

Bij de bedrijven in de Midkap groeide de omzet iets beter, met 7,1 procent. Die groei is voor een groot deel toe te schrijven aan bouwbedrijf Heijmans, dat overnames deed in Azië. Zonder Heijmans komt de omzetgroei neer op 4 procent. Toch is Heijmans pessimistisch over de toekomst: „De winstmarges staan onder druk. Er is weinig zicht op verbetering van de woningmarkt.”

Bij ongeveer de helft van alle AEX-bedrijven zijn het afgelopen jaar de personeelsbestanden behoorlijk uitgedund. Bedrijven zien dit als een belangrijke manier om de kosten te verlagen en zo de zware tijden te overleven. Ten opzichte van het jaar ervoor zijn er 20.000 banen verdwenen. In werkelijkheid werden er meer mensen ontslagen, maar hier en daar namen bedrijven, op kleine schaal, ook personeel aan. Bij Heineken groeide de werkgelegenheid met zo’n 7.000 banen, maar dat kwam vooral de overname van het Aziatische drankenconcern APB.

Bij de Midkap-bedrijven nam het aantal banen toe, met bijna 5.000. De groei zat met name bij bouwbedrijf Heijmans en levensmiddelenconcern Wessanen. Ook hier werden de nieuwe banen veelal in het buitenland gecreëerd.

Een lichtpuntje is dat de top van het Nederlandse bedrijfsleven er vorig jaar in geslaagd is om de collectieve schuldenlast te verlagen van iets meer dan 80 miljard naar iets minder dan 80 miljard euro. Het besef dat te veel schuld aan de basis van veel problemen heeft gestaan, dringt blijkbaar langzamerhand door.

Hoe ver ze daar uiteindelijk in zullen gaan, valt nog te bezien. Er is namelijk nog veel ruimte voor verdere schuldafbouw. De kassen van de AEX- en Midkapfondsen zijn nog rijkelijk gevuld, met in ruim 56 miljard euro. Dat geld zouden bedrijven kunnen gebruiken om hun schulden verder af te lossen. De alternatieve opties voor overtollig kasgeld: investeren (in onderzoek, marketing of overnames) of beleggers op korte termijn tevreden houden door extra dividend uit te keren of aandelen in te kopen.