Beppe Grillo: de man met 2 gezichten

Beppe Grillo heeft veel gemeen met Benito Mussolini, meent Nicholas Farrell. Wat hen bindt is een virulente haat jegens politici.

De stand-up comedian Beppe Grillo heeft, net als de fascistische dictator Benito Mussolini vóór hem, de onweerstaanbare aandrang piazza’s toe te spreken en de menigte te bezweren. Waar jonge Italianen ooit de mantra „Du-ce! Du-ce!” aanhieven, roepen ze nu „Bep-pe! Bep-pe!” Maar het is niet slechts de behoefte om te fulmineren voor grote aantallen onbekenden die harige Beppe en kale Benito gemeen hebben. Zorgwekkend genoeg, zowel voor Italië als voor Europa (waar de democratie niet in staat lijkt te zijn de existentiële crisis op te lossen), is er waarschijnlijk veel meer aan de hand.

Beppe Grillo heeft de MoVimento 5 Stelle (Vijfsterrenbeweging) op 4 oktober 2009 in Milaan opgericht. De hoofdletter ‘V’ staat voor zijn slogan ‘Vaffa!’, wat zich grofweg laat vertalen als ‘Flikker op!’ In dit geval is dat min of meer tegen alles gericht, behalve tegen windmolenparken. „Geef je over! Jullie zijn omsingeld!” brult hij telkens opnieuw op massabijeenkomsten. Die frase was van oudsher heel populair onder Italiaanse fascisten. Grillo doelt op alle Italiaanse politici, behalve op zijn eigen aanhang.

Nu, nog geen vier jaar na de oprichting, is zijn beweging de grootste partij in het Italiaanse parlement, nadat zij op 24 en 25 februari 26 procent van de stemmen binnenhaalde bij de op een impasse uitgelopen Italiaanse verkiezingen. Het ís helemaal geen partij, houdt deze groene fascist staande. Het is een beweging. Partijen, zo benadrukt hij, zijn het probleem en niet de oplossing.

Mussolini heeft zijn Fasci di Combattimento op 23 maart 1919 in Milaan opgericht, en nog geen vier jaar later was hij al premier. Het fascisme was geen partij, zo bezwoer hij, maar een beweging. Hij legde er de nadruk op dat partijen het probleem vormden, en niet de oplossing. Het fascisme zou een ‘anti-partij’ zijn van vrije geesten, die weigerden zich te laten inperken door de dwangbuis van partijen met hun dogma’s en doctrines. Dit is precies wat Grillo over zijn eigen beweging zegt.

Mussolini was de rijzende ster onder de Italiaanse marxisten, totdat hij in 1914 uit de partij werd gezet, omdat hij voorstander was van een Italiaanse interventie in de Eerste Wereldoorlog. Hij leek bestemd voor de schroothoop.

Grillo, een voormalig communist, werd eind jaren tachtig van de nationale televisie geweerd, als gevolg van zijn beledigende optredens. Voor hem zagen de zaken er evenmin rooskleurig uit. Gedwongen om op te treden op pleinen en in theaters, ging hij politici belachelijk maken en demoniseren. In 2005 begon hij een blog dat al snel het populairste van Italië werd. Het is een forum voor bozen en achtergestelden, meest jonge mensen wier geestestoestand vrij goed wordt weergegeven door de uitdrukking ‘Flikker op!’ Het lag voor de hand dat hij in 2007 een nationale ‘Vaffa!-dag’ of ‘V-Day’ zou beginnen.

Wat Mussolini populair maakte, maakt Grillo eveneens populair: een virulente haat jegens het parlement en de politici die dit onveilig maken. De dictator deed de beroemde uitspraak dat hij zijn „bivakmutsen deze grauwe en dove kamer had kunnen binnenloodsen”, maar ervoor had gekozen dat niet te doen. De komiek bedient zich van eenzelfde soort taal. Waar Mussolini zijn ideeën vooral verspreidde via zijn dagblad Il Popolo d’Italia, en ze door zijn zwarthemden liet afdwingen, doet Grillo dit via zijn website en met gewelddadig verbaal geweld naar zijn tegenstanders. Waar Mussolini per trein naar zijn bijeenkomsten ging, reist Grillo erheen per camper.

„Ik heb het fascisme niet uitgevonden”, zei Mussolini, „ik heb het uit het Italiaanse volk gehaald.” Grillo heeft zijn beweging niet uitgevonden, zegt hij, maar slechts de humuslaag – het internetforum – gelegd, waarop zij kon groeien. Tijdens de verkiezingscampagne heeft hij geen enkel televisie- of kranteninterview gegeven, omdat journalisten – net als politici – de vijand zijn. Zowel Mussolini als Grillo doen eerder een beroep op het gevoel en de ziel dan op de portemonnee en het verstand van de Italianen. Het fascisme was een burgerlijke religie en de Duce was zijn god. De Vijfsterrenbeweging is een sekte, en Grillo is haar goeroe. Net als alle goede sekten heeft de beweging geen kantoor. Het hoofdkwartier is niet reëel, maar virtueel: Beppe’s blog.

Het Italiaanse fascisme is, ook al mag je dat niet zeggen, een linkse revolutionaire beweging die Mussolini heeft opgericht omdat de Eerste Wereldoorlog hem had doen beseffen dat het proletariaat loyaler is jegens de staat dan jegens de eigen klasse. Bij de verkiezingen van mei 1921 wonnen de fascisten hun eerste zetels in het Italiaanse parlement (slechts 35). Maar nog geen achttien maanden later, na de mars op Rome van oktober 1922, benoemde koning Victor Emanuel III Mussolini tot premier. Net als Mussolini’s fascisme is de beweging van Grillo in essentie links en wil zij graag dat de staat – de Italiaanse staat – de problemen oplost.

Bij de verkiezingen van eind vorige maand heeft geen coalitie, laat staan één enkele partij, meer dan dertig procent van de stemmen gekregen. Iedere regering die op de een of andere manier uit dit debacle weet te verrijzen, zal vrijwel zeker van kortstondige duur zijn. De geschiedenis herhaalt zichzelf eerst als een tragedie en vervolgens als farce, schreef Karl Marx: Grillo’s versie van Mussolini’s mars op Rome zou wel eens een kwestie van maanden kunnen zijn.

Het fascisme kon tot bloei komen dankzij de onmacht en de corruptie van de Italiaanse democratie, vooral in de eerste twee decennia van de twintigste eeuw, die het haar onmogelijk maakten een existentiële crisis aan te pakken – die van een dreigende communistische revolutie. Zo kunnen nu Grillo en zijn beweging floreren dankzij de onmacht en de corruptie van het Italiaanse parlement tegenover de huidige economische crisis en de dreiging van een ‘meltdown’, veroorzaakt door de euro.

Mussolini schreef al snel na de stichting van het fascisme dat zijn beweging „moeilijk definieerbaar was.” Het fascisme had geen „statuten” of „overkoepelende programma’s”. Daarom was het „natuurlijk” dat het eerder „de jongeren” zou aanspreken dan de ouderen, die de „nieuwigheid” ervan waarschijnlijk zouden afwijzen.

Het manifest van Grillo heet ‘Il non statuto’. Op zijn blog schrijft hij: „We zijn allemaal jong …. We zijn een beweging van vele mensen die zich vanaf de basis aaneen hebben gesloten. We hebben geen structuren, hiërarchieën, bazen en secretarissen …. Niemand geeft ons bevelen.”

Welkom in de toekomst van het nieuwe fascisme.