Zigzaggende emancipatie

Ze zijn niet meer zo zeldzaam als ze waren, maar vanzelfsprekend is het allerminst: homopersonages die niet aan al de gangbare clichés voldoen.

Flex-seksualiteit? Eduard (Mark Waschke), Richard (Teun Luijkx) en Edurne (Verónica Echegui) in &Me.

Homo’s horen in het Poolse parlement in de achterste bankjes te zitten volgens Lech Walesa, oud-president van Polen. „En eigenlijk horen ze nog verder, achter de muur”, voegde hij eraan toe in een tv-interview. Dit bericht stond in dezelfde week in de krant als lange beschouwingen over het boek De maakbare man van transseksueel Maxim Februari. Hij sprak vorige week in DWDD over zijn „inburgering in de wereld der mannen” en wees erop dat sekse-identiteit het spelen van een rol is, met codes die je je moet aanleren.

Deze twee gebeurtenissen tonen het krachtenveld waar de zogeheten LHBT-gemeenschap zich anno 2013 in bevindt – LHBT staat voor Lesbisch, Homo, Biseksueel en Transgender. Aan de ene kant rabiate homofobie, aan de andere kant veel interesse voor het verhaal van een (bekende) transseksueel als Februari. Dit gaat al een tijd zo: iets positiefs, zoals het stijgend aantal landen dat homohuwelijken toestaat, wordt afgewisseld met negatief nieuws, zoals het toenemende geweld tegen homo’s. Tegenover elke trotse homo op de Gay Pride staat wel een gepeste homo, zo lijkt het.

Het is nog steeds vrij uitzonderlijk om films te zien waarin homoseksuelen een dragende rol spelen. Niet meer zo uitzonderlijk als vroeger, toen LHBT’ers zich tevreden moesten stellen met kruimels, maar toch. Wel neemt het aantal tv-series toe met openlijk homoseksuele personages. Je hebt bijvoorbeeld het homostel in Modern Family, de lesbische ouders in Grey’s Anatomy, Kurt in Glee en een overleden homostel in American Horror Story dat nog in hun verkochte huis rondspookt. In Nederland zijn er Uit de Kast , het campy ’t Schaep met de 5 Pooten en de serie Adam-E.V.A. Hierin zit het personage Harm-Jan, de behoorlijk nichterige beste vriend van Eva die enthousiast en een tikje geaffecteerd alles van commentaar voorziet. De regisseur van die serie, Norbert ter Hall, maakte de speelfilm &Me waarin opnieuw een homo zit, nu als hoofdpersoon.

De Duitse homoseksueel Eduard vertrekt aan het begin van &Me, vanaf volgende week in de bioscoop, naar Brussel. Hij ontmoet er de Spaanse stagiaire Edurne met wie hij ondanks zijn geaardheid impulsief besluit te gaan samenwonen. Hoewel ze een bed delen, lijkt het niet van harte te zijn. Eduard voelt zich meer aangetrokken tot de heteroseksuele Richard, die als verhuizer voor de Europese Unie werkt. Maar ook Edurne ziet hem wel zitten. Misschien kunnen ze elkaar gelukkig maken, zoals in Drei van Tom Tykwer?

Eduard lijkt terug te verwijzen naar het stereotype van de door zelfhaat gekwelde homo, iemand die uit masochisme gaat samenwonen met een vrouw, maar Ter Hall ziet dat anders: „Uit zelfhaat komt nooit iets moois voort. Eduard heeft geen zelfhaat, hij zit in een midlifecrisis, hij is iemand die niet gelukkig is. Hij is weliswaar homoseksueel maar kiest er toch voor om Edurne in huis te nemen. Zijn liefde voor haar overkomt hem. Velen zien dit als raar, maar waarom zou seks met een vrouw voor een homo niet kunnen? Is het niet even vreemd als iemand die op latere leeftijd uit de kast komt? Daar zijn we wel aan gewend.”

Ter Hall zegt geen kritiek te hebben gehad op het nogal stereotiepe personage van de verwijfde Harm-Jan in Adam-E.V.A., waarvan hij nu het tweede seizoen aan het draaien is: „Hij is heel populair. Dit merken we bijvoorbeeld als we iets op Facebook over de serie posten en mensen daar dan vaak de uitspraak van Harm-Jan ‘Wat een giller’ onder zetten.” Ter Hall voelt ook niet de behoefte per se positieve beelden van homo’s in zijn films of series te stoppen: „Ik heb niks met positieve beelden. Ik maak geen vormingstheater en voel als homoseksuele filmmaker geen extra verantwoordelijkheid dit te doen.”

Ter Hall erkent de behoefte bij de LHBT-gemeenschap aan serieuze rolmodellen: „Zelf herkende ik me als puber niet in Mr. Humphries uit Wordt u al geholpen? Maar ik voelde dat mijn geaardheid wel serieus genomen werd in My Beautiful Laundrette, waarin Daniel Day-Lewis een homoseksueel personage speelt die een relatie met een Pakistaanse jongen krijgt.”

De gangbare stereotypen over homo’s in Hollywood werden uitputtend in kaart gebracht door homoactivist Vito Russo (1946-1990) in zijn standaardwerk The Celluloid Closet (1981). Zijn boek, met als ondertitel Homosexuality in the Movies, leidde in 1995 tot de gelijknamige documentaire, met veel clips vol verwijfde sissies, boosaardige homoseksuele psychopaten met wie het slecht afloopt en door hun geaardheid gekwelde, tragische figuren die geen andere uitweg dan zelfmoord zien. Maar, zoals acteur Harvey Fierstein in de documentaire zegt: „Ik heb liever negatieve stereotypen dan niets.”

Die tijd ligt ver achter ons, ben je geneigd te denken. De homo-emancipatie is stukken verder dan in de jaren zeventig en tachtig en het is vandaag de dag vanzelfsprekend dat er overal ter wereld homofilmfestivals zijn als de Roze Filmdagen, dat volgende week weer van start gaat.

Maar ook hier geldt, net als in de echte wereld: een stap vooruit wordt meteen gevolgd door een stap terug. Zo toonde acteur en regisseur James Franco op het afgelopen Sundance Festival Interior. Leather Bar, geïnspireerd op verloren gegaan gay sm-materiaal uit de controversiële cultfilm Cruising (1980) van William Friedkin, maar klaagde Steven Soderbergh tegelijkertijd dat geen enkele studio zich wilde branden aan zijn biografische film over Liberace, de zeer flamboyante entertainer in glitterpakken die in de jaren vijftig en zestig ontzettend populair was. Die was toch echt ‘too gay’, dus uiteindelijk maakte Soderbergh zijn film maar voor betaalzender HBO. Die staat bekend als ‘gay-friendly’, financierde series met veel homoseksuele personages als Six Feet Under en True Blood en was (co)producent van een documentaire over Vito Russo en jaren eerder al The Celluloid Closet.

Homoseksualiteit mag, maar dan wel het liefst met homo’s die ‘gewoon’ zijn en niet te nichterig. Zo is het homostel in Modern Family erg herkenbaar voor hetero’s, net zoals het lesbische stel in de film The Kids Are All Right (2010), en om de hetero’s niet tegen het hoofd te stoten zien we ze nooit zoenen. Als homoseksuelen andere rollen hebben, dan het liefst in voor hetero’s herkenbare stereotypen als de sissie, de leernicht of met zijn/haar seksualiteit worstelende mensen. Vrijwel al de nieuwsberichten over LHBT’ers zijn tragisch: pesten, zelfmoord, weigerambtenaren, de terugkeer van potenrammers, vijandigheid tegenover homoseksuele leraren en een sterke stijging van geweldsdelicten. Norbert ter Hall ziet deze sterke toename van geweld tegen homo’s in bredere context. „In algemene zin neemt de onverdraagzaamheid toe, niet alleen tegen homo’s.”

Niet echt vrolijk stemmend. Maar dan volgt er toch weer opmerkelijk positief nieuws: Republikein Clint Eastwood sprak zich een paar dagen geleden, samen met zo’n tachtig andere Republikeinen, uit tegen Proposition 8, de controversiële wet in Californië tegen homohuwelijken.

&Me draait vanaf 14 maart in de bioscoop. Roze Filmdagen. Van 13 t/m 24 maart. In: Eye en Het Ketelhuis, Amsterdam. De documentaire Vito, over homoactivist Vito Russo, draait er, evenals The Celluloid Closet.