Macht krijg je niet, die neem je

In onze complexe samenleving voelen veel mensen zich machteloos. Dat is niet nodig, schrijft Sywert van Lienden.

We leven in een mopperkontenland. Met mij gaat het goed, met ons gaat het slecht. Meer dan 70 procent van de bevolking vindt inmiddels dat het met Nederland de verkeerde kant opgaat. Dat zijn twaalf miljoen mensen. Tegelijkertijd geeft 83 procent van de mensen aan tevreden te zijn met het eigen leven (SCP). Hoe kunnen twaalf miljoen mensen vinden dat het de verkeerde kant opgaat, zonder dat er veel lijkt te veranderen?

Vorige week publiceerde de Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling een interessant rapport over onbehagen en onmacht. We leven volgens de onderzoekers in een land waar het klagen over buitenlanders, politici, Eurocraten, zakkenvullers en ontspoorde figuren trekken heeft gekregen van een ritueel gezelschapsspel. Alle televisiekanalen in mopperkontenland berichten erover. Dag na dag, op elke zender. En ook in het parlement gaat het over niets anders. Waarom?

Het idee hierachter is dat jij er last van hebt. Van buitenlanders die staan te hangen voor je deur. Van politici die ervoor zorgen dat jij geen huis kunt kopen. Van Eurocraten die jou meer belasting laten betalen. En van ontsnapte tbs’ers die jouw buurt onveilig maken. Door erover te mopperen, zou jij minder boos zijn. Maar als miljoenen mensen tevreden zijn over hun eigen leven, dan hebben ze toch geen last van dit soort angstbeelden? De onderzoekers wijzen dan ook op iets anders. Mensen zijn niet ontevreden over hun eigen leven, maar over de richting waarin Nederland zich ontwikkelt.

En die richting is duidelijk: een razend complexe samenleving waarin je afhankelijk raakt van regels en logge instanties. De samenleving ontmoedigt daarmee actief initiatief en zelfstandigheid. Als je ziek wordt, mag je niet meer je eigen arts kiezen en heb je een microscoop nodig om alle kleine lettertjes en regels te kennen. Als je slimmer wilt worden, moet je duizenden euro’s investeren en tot driehonderd toetsen per jaar maken volgens een pad dat voor iedereen hetzelfde is. Als je zelf je energie wilt opwekken, kom je terecht in een subsidie- en belastingmoeras waardoor je snakt naar een contractje voor kolenenergie. We raken steeds meer afhankelijk van systemen, regels en bedrijven die we niet snappen of waarop we geen invloed kunnen uitoefenen.

De gevolgen van een gevoel van machteloosheid tegenover een complexe samenleving zijn zeer ernstig. Veel mensen geven aan eronder te lijden of het vervelend te vinden. De RMO voegt toe: „De verspreiding van dat gevoel draagt ertoe bij dat men collectief minder dan men zou willen aan gemeenschappelijke problemen denkt te kunnen doen en dus gaat proberen te doen.” Een gevoel van onmacht leidt daarmee tot werkelijke onmacht. Het is een selffulfilling prophecy. Als mensen niet meer geloven dat iets kan veranderen en verbeteren, verandert en verbetert er ook weinig.

Misschien hebben niet alleen burgers dit gevoel, maar ook politici. Waarom zouden ze anders zoveel privatiseren, eurocratiseren, technocratiseren en decentraliseren? De zorg voor ouderen, gehandicapten en jongeren met geestelijke problemen verschuiven ze naar de gemeenten. Nieuwe ontwikkelingen op het gebied van energie en communicatie laten ze over aan de markten. De controle van begrotingen besteden ze uit aan de Europese Unie, en het toezicht op banken aan de niet-gecontroleerde Europese Centrale Bank of een reddingsfonds. Politici lijken amper meer te geloven dat zij zelf het verschil kunnen maken en maken daarmee ook nauwelijks een verschil. Politiek blijft zo beperkt tot een kwestie van vorm en kleinigheden, zonder inhoudelijk grote stappen.

Gevoelens van onmacht zijn als gif. Ze dringen steeds dieper door in het lichaam en uiteindelijk verlammen ze. Waar dit toe leidt, kun je zien in Zuid-Europa. Miljoenen Europeanen stemmen op mensen die de onmacht van de zittende politici onderstrepen. Die erop wijzen dat politici beloftes niet nakomen en zeggenschap ontnemen. Dat is waarom Beppe Grillo zo groot is geworden in Italië.

Hoe kun je een einde maken aan de onmacht? Volgens massapsychologen kan dat alleen als mensen samen nadenken over de toekomst en het gevoel krijgen de touwtjes in handen te hebben. Ze moeten zichzelf weer de baas maken van de zorg, het onderwijs en het pensioen. De werkelijke sleutel tot verandering ligt daarom bij een democratisch bewustzijn van de onmachtigen. Het verschil tussen machthebbers en onmachtigen ligt in het feit dat de laatsten het gevoel hebben dingen niet te begrijpen en geen invloed te kunnen uitoefenen.

Deze tijd biedt kansen voor onmachtigen. Ze kunnen zelf diensten gaan organiseren die voorheen alleen werden geboden door de overheid. Door bijvoorbeeld broodfondsen voor zzp’ers op te richten. Binnen zo’n fonds leg je maandelijks geld in en ben je binnen een vaste groep verzekerd tegen inkomensverlies. Door zelf wegen en bruggen te bouwen op plekken waar files zijn – daarmee wordt in Amerika geëxperimenteerd. Door zelf een aandeel in een windmolen te kopen, zoals je bij de Windcentrale kunt doen. Door zelf onderwijs te bieden voor speciale groepen. Dit doet bijvoorbeeld de Leonardostichting, opgericht door een groep ouders met hoogbegaafde kinderen voor wie geen plek was in het reguliere onderwijs.

Voor zulke initiatieven moeten wij ons bewust zijn van onze onmacht en de wil hebben ons te organiseren. Als we daarin slagen, kunnen we misschien zelfs machtige pionnen in politiek en bedrijfsleven aan onze kant krijgen die de regels zo aanpassen dat ze financieel en juridisch in het voordeel zijn van nieuwkomers.

Het is tijd voor bewegingen van onmachtigen die protesteren en tegelijkertijd zelf organiseren. Die onmachtigen moeten de kracht van eigenaarschap, lokale schaal en zeggenschap onderstrepen. Het kan ons zomaar uit de crisis helpen. Wie staat op?