Er hangt iets boven ons hoofd

Er vliegen steeds vaker drones van Defensie boven Nederland Waarvoor de onbemande vliegtuigen exact worden gebruikt, is vaak onduidelijk Het zou onder meer de ‘heterdaadkracht’ van de politie moeten vergroten

De militaire drone lijkt definitief zijn intrede te doen als opsporingsmiddel voor de Nederlandse politie. Plaatsen als Rotterdam, Utrecht, Arnhem en Harlingen werden vorig jaar dagen- of wekenlang vanuit de lucht bespied door onbemande Defensie-vliegtuigjes van het type Raven RQ 11B. Veel vaker dan in voorgaande jaren werden ze ingezet boven Nederland, diverse malen voor de opsporing van criminelen. De Tweede Kamer maakt bovendien plannen om de toekomstige, veel geavanceerdere drones van Defensie ook boven Nederland te gebruiken. Waarvoor de Ravens precies worden ingezet, blijft vaak onbekend, omdat het OM en het ministerie van Defensie daar weinig over loslaten.

Drie weken lang

Burgerrechtenactivist Rejo Zenger, ook werkzaam voor privacyorganisatie Bits of Freedom, vroeg Defensie onlangs hoe vaak de onbemande toestellen boven Nederland vliegen. In 2012 ging het tot in augustus om vijf keer, zo antwoordde het ministerie van Defensie. Nu blijken die inzetten, op basis van gegevens in de Staatscourant, vaak vele weken te duren. Steeds meer Raven-teams van Defensie zijn gecertificeerd om in Nederland boven bewoond gebied te patrouilleren. Daardoor neemt de nationale inzet steeds verder toe. Vorig jaar werd veertien keer op grond van de Politiewet boven Nederland gevlogen. In 2011 was dat drie keer, in 2010 vier keer en in 2009 éénmaal. Aanvragen komen van het OM, de politie, gemeentes en brandweer. Als het om handhaving van de openbare orde gaat, wordt soms wel bekend waarvoor de Ravens worden gebruikt. Zo hielden twee toestellen in oktober toezicht op de ‘4 mijl van Groningen’, een grote hardloopwedstrijd.

Maar als het om strafrechtelijk onderzoek gaat is het OM, dat politie en Defensie toestemming moet geven voor publiciteit, minder scheutig met informatie. Waarom werd er vorig jaar ruim drie weken boven Amersfoort gevlogen? We weten het niet. Waarom werd er ruim een week boven Den Oever gevlogen, waarom wekenlang tussen Utrecht en Arnhem en waarom boven Harlingen en Soesterberg?

Wijkagent

Ook de nieuwe Nationale Politie doet geen mededelingen. Eerst wordt er een ‘werkgroep voor de nationale coördinatie van drone-activiteiten’ opgezet, zegt een woordvoerder. De politie zelf heeft namelijk ook drones. Die zijn kleiner dan die van Defensie, ze vliegen lager en minder lang. Ze worden alleen gebruikt om een plaats delict te fotograferen, of te kijken hoe een brand zich ontwikkelt.

In Almere was het een wijkagent die in januari tegen Omroep Flevoland vertelde dat er boven de stad met Ravens naar inbrekers werd gespeurd. Veel inwoners waren toen al maanden onwetend. Uit mededelingen in de Staatscourant, die achteraf worden gepubliceerd, blijkt namelijk dat de eerste Ravens al op 21 oktober boven Almere vlogen. Voor de toestellen moet een deel van het luchtruim worden vrijgemaakt, vandaar de verplichte bekendmaking in de Staatscourant.

Over de reden van de Raven-inzet is op basis van mediaberichten soms wel te speculeren. Harlingen werd eind vorig jaar getroffen door een inbraakgolf, dus mogelijk werd er daarom gevlogen. In Zaandam werd rond de Raven-inzet op 27 november een meisje vermist, misschien werd naar haar gezocht. En rond de jaarwisseling 2011-2012 werd in Culemborg waarschijnlijk weer gevreesd voor rellen tussen Nederlands-Marokkaanse en Nederlands-Molukse jongeren.

In Almere wilde D66 na de mededelingen van de wijkagent wel wat meer weten over die Ravens. Moeten burgers niet vooraf worden geïnformeerd? Nee, antwoordde het college van burgemeesters en wethouders. Aangezien het om opsporing gaat, is de inzet per definitie „heimelijk”. Uit het antwoord bleek wel dat de Raven in meerdere gemeenten voor strafrechtelijke doeleinden is ingezet. De onbemande vliegtuigjes worden gebruikt voor het „vergroten van de heterdaadkracht” van de politie. De inzettijden in Almere werden bepaald door de momenten waarop woninginbraken het vaakst voorkomen. Er werd in Almere gevlogen tussen zes uur ’s avonds en acht uur ’s morgens.

Privacy

Ook van een inbreuk op de privacy zou geen sprake zijn, omdat mensen onherkenbaar in beeld komen en de beelden niet worden bewaard. Maar in een filmpje op de website van Defensie zegt Frank Ostendorf, commandant van een Raven-team: „Afhankelijk van de vlieghoogte kan het beeld heel gedetailleerd zijn, tot en met wat voor kleding je aan hebt.”

Als de drones tot aanhoudingen leiden, zou dat mogelijk tegenwicht bieden aan het privacybezwaar. Maar ook daarover is weinig bekend. De wijkagent in Almere zei tegen Omroep Flevoland dat het aantal inbraken in de drie wijken waarboven gevlogen werd met eenderde was gedaald. Onbekend is of er ook aanhoudingen zijn verricht.

In de Tweede Kamer juichen diverse partijen de inzet van Defensie-drones toe. In 2011 riepen VVD, PvdA, CDA, ChristenUnie en SGP het kabinet in een Kamermotie op ook de toekomstige Defensie-drones „in het kader van de binnenlandse veiligheid” in te zetten. In 2017 wil Nederland over vier geavanceerde drones beschikken die 24 tot 48 uur, op een hoogte van vijfduizend tot vijftienduizend meter, surveillance- en verkenningstaken kunnen uitvoeren.