'Ons vlees was nog nooit zo veilig'

◯ Waar ◯ Grotendeels waar ◯ Half waar ◯ Grotendeels  onwaar ◯ Onwaar

De aanleiding

Landbouw- en voedseldeskundige Louise O. Fresco schreef vorige week woensdag in haar tweewekelijkse column in NRC Handelsblad over de recente incidenten in de vleesindustrie. De tekst werd een dag eerder als opinieartikel al geplaatst in nrc.next. Fresco, hoogleraar duurzaamheid aan de Universiteit van Amsterdam, stelde: „Naar volume en aantallen producten gemeten kan niet anders dan geconcludeerd worden dat ons vlees nog nooit zo veilig is geweest, ondanks de incidenten.” Dit werd ook de kop in nrc.next: ‘Ons vlees is nog nooit zo veilig geweest, maar het kan nog beter.’ We checken hier of ‘ons vlees nog nooit zo veilig is geweest’.

Waar is het op gebaseerd?

Next.checkt vroeg Fresco waarop zij de stelling heeft gebaseerd. Ze laat weten dat ze aan het werk is in het buitenland en geen tijd heeft.

En, klopt het?

Er is weinig specifiek onderzoek. Het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) schreef in 2004 dat „ons voedsel de afgelopen jaren in chemisch en microbiologisch opzicht aantoonbaar veiliger is geworden”. „Zo is bijvoorbeeld de besmetting van dierlijk voedsel met salmonella aanzienlijk afgenomen. Overheid en bedrijfsleven spannen zich al jaren in om ten aanzien van de voedselveiligheid een hoog beschermingsniveau te realiseren. Ons voedsel is hierdoor momenteel veiliger dan ooit.” Echter, het gaat hier voornamelijk over voedsel, en niet specifiek over vlees. Bovendien is het onderzoek negen jaar oud.

De laatste jaren is er geen breed monitoringsonderzoek naar vlees uitgevoerd. Het merendeel van de steekproeven die de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) uitvoert zijn ‘risico-gestuurd’: er wordt alleen onderzoek gedaan als er een risico is. Hierdoor is het niet mogelijk een compleet beeld te krijgen van de veiligheid van vlees. Wel is bekend dat vlees in Nederland een belangrijke bron van voedselinfecties en -vergiftigingen is. Van de in totaal 765 uitgevoerde monsters na voedselinfecties en -vergiftigingen in 2011 was bijna 40 procent in verband met vlees of vleesproducten, blijkt uit cijfers van de NVWA. Dit was hoger dan in de drie jaar daarvoor.

Ook Europese cijfers (30 landen) over meldingen voor vlees- en vleesproducten – zoals waarschuwingen of grensafwijzingen – laten een stijgende trend zien, blijkt uit het rapport The Rapid Alert System for Food and Feed: 126 meldingen in 2008, 137 in 2009, 203 in 2010 en 172 in 2011. Het betreft onder meer meldingen over bacteriën, virussen en schimmels. Het dilemma is dat niet valt te zeggen of de stijging komt doordat er beter gecontroleerd wordt of doordat er daadwerkelijk meer incidenten zijn.

Drie experts op dit gebied zeggen in ongeveer dezelfde bewoording dat de stelling van Fresco gerechtvaardigd is: Marcel Zwietering (hoogleraar levensmiddelenmicrobiologie aan Wageningen University), Robert van Gorcom (directeur van Rikilt, een onderzoeksinstituut op het gebied van veilig en gezond voedsel) en Geert Houben (hoofd voedselveiligheid bij TNO). „Problemen worden door de producenten veel eerder gedetecteerd en de bron wordt meestal snel opgespoord. Ook zijn de detectiemethoden de afgelopen twintig jaar steeds verder verbeterd waardoor problemen ook eerder worden gezien”, zegt Van Gorcom. Voor 1900 wist men nog nauwelijks dat bacteriën via voedsel ziekten veroorzaakten, aldus Zwietering. „En voor 1970 was bijvoorbeeld nog onbekend dat de listeria-bacterie via voedsel ziekten kon veroorzaken. Met moleculaire technieken kunnen we nu nog betere typeringen bepalen voor micro-organismen. Dat soort verbetering van technieken maakt dat we afwijkingen steeds beter kunnen detecteren.”

Maar de drie deskundigen zeggen tegelijkertijd dat de stelling heel moeilijk hard te maken is. Ten eerste omdat er op dit gebied geen goed, internationaal onderzoek bestaat. Ten tweede vanwege onderrapportage, omdat sommige voedselinfecties en -vergiftigingen nooit naar buiten komen en omdat soms niet duidelijk is of vlees de oorzaak is. Zwietering: „Het exact bepalen van de volksgezondheidslast kent veel onzekerheden en kan niet zo makkelijk bepaald worden.” En ten slotte: de intensiteit, complexiteit en het internationale karakter van de productieketens maken onze voedsel- en vleesproductie zeer kwetsbaar, zegt Houben. „Diverse recente incidenten tonen aan dat als er ergens wat mis gaat, dit veelal grootschalige internationale consequenties heeft.”

De stelling van Louise O. Fresco dat ‘ons vlees nog nooit zo veilig is geweest’ lijkt gerechtvaardigd: de detectiemethoden zijn de afgelopen decennia verbeterd en de bron van voedselinfecties en -vergiftigingen wordt doorgaans sneller opgespoord. Er is echter geen goed, internationaal onderzoek bekend waarin de stelling wordt onderschreven. En de onderzoeken die er zijn (Nederlands en Europees) laten de laatste jaren juist een stijgende trend van het aantal meldingen zien, wat mogelijk komt doordat de onderzoekstechnieken beter zijn geworden. Veel wijst erop dat de stelling van Fresco klopt, maar dit kan niet bevestigd worden op basis van gedegen onderzoek. We beoordelen de stelling daarom als niet te checken.

next checkt verder nog // ‘Mogelijk honderden misdrijven blijven onopgemerkt’

Ook een bewering langs zien komen die je wilt laten checken? Mail naar nextcheckt@nrc.nl