Xi smeedt een as met Poetin

China vreest een omsingeling door de VS en zijn bondgenoten. Daarom haalt de nieuwe leider Xi Jinping meteen de banden met Rusland aan. ‘Hij wordt in het Westen vroeg of laat vast neergezet als een havik’.

Xi Jinping (rechts op de voorgrond) en de Russische president Poetin openen het ‘jaar van de Chinese taal’ in Rusland, tijdens een ceremonie in het Kremlin. Foto Novosti

Vol dedain wimpelde in 1793 de bejaarde Qing-keizer Qianlong een Brits voorstel af om de handel met China te vergroten. „We hebben uw ingenieuze producten nooit gewaardeerd, noch hebben wij daar de geringste behoefte aan”, zei de keizer/filosoof tegen ambassadeur Lord Macartney.

Moderne Chinese ‘keizers’ maken met hun zichtbaar ongemakkelijke buitenlandse optredens vaak de indruk terug te verlangen naar het isolement van de Qing-dynastie. Sinds Deng Xiaoping in de jaren ’90 van de vorige eeuw de door Qianlong gesloten deuren weer opende, weten leiders als de aanstaande president Xi Jinping (59) dat zij geen keuze hebben.

Vandaar dat Xi, sinds vorig najaar al partijleider, onmiddellijk nadat het Nationale Volkscongres in de komende dagen zijn benoeming tot staatshoofd heeft afgestempeld in de speciale Boeing 747 van Air China stapt. Dat Nationale Volkscongres, alleen in naam een parlement, komt vanaf morgen bijeen in de Grote Hal van het Volk in Beijing en zal ook de benoeming van de nieuwe premier (Li Keqiang) en tientallen ministers goedkeuren.

Xi’s eerste reisdoel is – en dat is veelzeggend – het Kremlin van president Poetin. Met het besluit meteen naar Rusland te reizen, worden de contouren van zijn plannen voor buitenlandse politiek en zijn profiel als de hoogste diplomaat van China iets duidelijker. Daarover wordt al sinds zijn aantreden als partijleider vorige herfst gespeculeerd in Washington, Tokio en Brussel.

In openbare en enkele geheime, deels uitgelekte toespraken stelt Xi zich op als de traditionele Chinese leider die in het buitenland altijd de ‘kernbelangen’ (Tibet, Taiwan en de claims op de eilandengroepen in de Zuid- en Oost-Chinese Zeeën) zal verdedigen. Duidelijk is ook dat hij zich voor en achter de – buitenlandse – camera’s meer op zijn gemak voelt dan zijn houterige, verlegen voorganger Hu Jintao. Dat is een kwaliteit die goed van pas komt als hij probeert de wereld ervan te overtuigen dat China slechts vreedzame bedoelingen heeft.

Assertiviteit is hem niet vreemd. „Sommige buitenlanders met volle buiken hebben niets beters te doen dan met de vinger naar ons te wijzen. Ten eerste: China exporteert geen revolutie, ten tweede voeren we geen honger en armoede uit en ten derde komen we geen oorlog voeren. Dus, wat valt er nog te zeggen”, zei hij in 2009 in Mexico op een van zijn wereldreizen ter voorbereiding van zijn leiderschap.

„Xi is wat wij noemen een grote man, een hele stevige persoonlijkheid die door zijn bestuurlijke ervaring, lengte en vooral ook afkomst als zoon van een van Mao’s belangrijkste politieke legerbevelhebbers gezag afdwingt. Hij is een zelfverzekerde rode prins. Hij zal zich zeker meer met het buitenlands beleid gaan bemoeien dan zijn voorganger Hu Jintao, het is ook hoog tijd dat er een duidelijkere buitenlandspolitieke strategie komt”, meent de historicus Zhang Lifan.

Zhu Feng van het Centrum voor Internationale en Strategische Studies (CISS) in Beijing is het daarmee eens: „Hu Jintao moest jarenlang werken aan de versterking van zijn machtsbasis in het leger, Xi is al benoemd tot voorzitter van de Militaire Commissie en heeft nu met de komende benoeming tot president alle machtsinstrumenten in handen.”

De keuze voor het Kremlin als eerste buitenlandse bestemming en niet Afrika, een Latijns-Amerikaans wingewest of de VS zien velen in het Verre Oosten als een teken dat Xi meer wil zijn dan China’s hoogste inkoper van grondstoffen en (wapen)technologie.

„Hij maakt hiermee duidelijk dat hij de wereldorde nog verder wil veranderen en dat het versterken van de Chinees-Russische relaties de komende vijf jaar een topprioriteit is. China heeft namelijk grote behoefte aan een betrouwbare strategische alliantie om het hoofd te bieden aan de Amerikaanse pogingen de opmars van China tegen te houden”, legt Ruslandspecialist Li Ziguo van het Instituut voor Internationale Betrekkingen uit.

„Nu al zijn de Chinees-Russische relaties beter en wederzijds profijtelijker dan zij ooit zijn geweest. Wij hebben veel geleerd van het verleden, we weten dat als de twee grote tijgers in Azië vechten er zeker een gewond raakt. Alle historische en ideologische problemen zijn opgelost”, aldus Li.

Met de opmars naar economische wereldmachtstatus heeft China ontdekt dat het steeds moeilijker is vrienden te maken en te houden. De relaties met de VS worden steeds problematischer en Europa is sinds de financiële crisis vooral met zichzelf bezig, Afrika is een wingewest. En vaak voelt China zich het slachtoffer van buitenlandse miskenning, van onbegrip en zelfs van complotten om China klein en zwak te houden.

In nationalistische boeken als Unhappy China en op internet wordt gesproken over „de omsingeling van China door het Westen”. Dat gebeurt op een toon alsof morgen Amerikaanse bommenwerpers over het Tiananmenplein scheren. De Amerikaanse heroriëntering op het Verre Oosten, de steeds nauwere politieke en militaire banden tussen de VS, Japan en Zuid-Korea worden door bloggend en nationalistisch China gezien als een complot om China’s opmars te stoppen.

Veelzeggend is ook dat de militaire pers in China deze diep gewortelde, historische en ideologische argwaan vrijwel dagelijks voedt. Bijvoorbeeld het recente Amerikaanse besluit het raketschild (ballistic missile defence) in Zuid-Korea en Japan verder uit te breiden is niet tegen Noord-Korea, maar tegen de Chinese nucleaire rakettenmacht gericht, aldus een militaire commentator die opriep tot uitbreiding van het Chinese nucleaire arsenaal.

Of de kalm ogende Xi ook wordt geplaagd door omsingelingsangst is niet bekend. Wel is duidelijk dat hij een groot voorstander is van de modernisering van de marine en de luchtmacht, inclusief het nucleaire rakettenarsenaal. Zhu Feng van CISS: „Xi is een realist en een pragmaticus, die geduld heeft. Maar hij is ook een nationalist, net als iedere Chinese leider. Alles wijst erop dat het terugdringen van de Amerikaanse invloed in de Pacific een geopolitiek hoofddoel wordt, of eigenlijk al is. Daarbij is de hulp van Rusland van doorslaggevend belang”.

Dat komt goed uit, want Poetin heeft de blik op het Verre Oosten gericht, China in de eerste plaats. Xi en Poetin kennen elkaar van eerdere ontmoetingen in Moskou en Beijing, waar Poetin meteen naar toe reisde na zijn derde presidentsverkiezing om plannen te smeden om de handel te vergroten van 89,9 miljard dollar naar 200 miljard dollar in 2020.

Ook op politiek gebied blijft de samenwerking niet achter, het bondgenootschap in de VN wordt steeds hechter. „Samen slagen wij erin de macht van de VS te weerstaan zoals is gebleken in de discussies over Syrië en Iran. Wij willen voorkomen dat de Amerikanen opnieuw honderdduizenden slachtoffers maken door een soeverein land binnen te vallen”, zo schetst Li Ziguo de Chinese inzet in het spel tussen de grootmachten.

Op de achtergrond spelen voor China niet alleen handel en gasleveranties een rol, het zal de komende maanden en jaren vooral gaan over de leveranties van geavanceerde Russische wapentechnologie. Tot nu toe heeft de Russische wapenindustrie zich uit vrees voor Chinese diefstal van intellectueel eigendom beperkt tot de verkoop van eenvoudige wapensystemen aan China, maar daar gaat volgens Jane’s Defence Weekly en Novosti binnenkort verandering in komen. Er zijn grote deals voor de levering van geavanceerde onderzeeërs en lange-afstandsbommenwerpers in de maak.

Zhu Feng van CISS: „We zien duidelijk de contouren van een nieuwe Chinees-Russische as. Xi heeft volgens mij al een paar duidelijke keuzes gemaakt waarvan we de gevolgen nu al zien in Syrië en Iran en straks ook in het Verre Oosten. Het zou mij niet verbazen als hij de komende jaren met Rusland behalve een politiek partnerschap ook een militair verdedigingspact wil sluiten. Ik verwacht dat hij de verhoudingen in de wereld gaat veranderen, Hij zal in het Westen daarom vroeg of laat worden neergezet als een havik, een havik met een vriendelijk gezicht’’.