Stalin dichtte over rozige bloemknoppen

We leven zonder de grond nog te voelen / Gesprekken zijn hooguit tien meter te horen / Waar plek is voor een halve zin / gaan ze over de bergbewoner van het Kremlin / Zijn dikke vingers, als wormen zo vet / En woorden, als loden gewichten zo echt / Zijn enorme snor lacht als kakkerlakken / Ze glimmen, zijn gelaarsde hakken.

Dit is zelfmoord, concludeerde Boris Pasternak, toen zijn collega Osip Mandelstam in november 1933 dit spotdicht over Stalin aan zijn omgeving liet lezen. Een half jaar later werd Mandelstam opgepakt. In 1938 stierf hij in een kamp bij Vladivostok, aan de tyfus.

Zijn vrouw Nadezjda verstopte zijn gedichten in pannen en dreunde ze steeds weer op in haar hoofd, tot Stalin in 1953 eindelijk stierf. Toen mocht ze ze vergeten, en schreef ze haar eigen herinneringen op.

De Memoires van Nadezjda Mandelstam, in het Nederlands vertaald door Kees Verheul, geven een persoonlijk perspectief op het leven en overleven van dissidenten onder Stalin, deze week zestig jaar dood. Van Osip Mandelstam bracht Uitgeverij Contact in 2010 een verse dichtbundel uit: Neem mijn verzen in acht.

Wie denkt dat Stalin zelf een ongeletterde gek was, leest Stalin, A Biography (Pan Books, 2005) van Robert Service, de Britse hoogleraar Russische Geschiedenis die ook Lenin en Trotski portretteerde. Service beschrijft hoe Josif Dzjoegasjvili als Georgische jongeling zelf ook gedichten publiceerde, onder pseudoniem:

De rozige bloemknop is opengegaan / Zich haastend naar het bleekblauwe violet / En, aangeraakt door een lichte tocht / Buigt het lelietje van dalen zich over het gras

Aldus Dzjoegasjvili op zijn zeventiende, terwijl hij tienen haalde voor al zijn vakken, ook voor Kerk-Slavische en Georgisch-Imeretische zang. Zijn meestal anoniem afgedrukte gedichten zijn lang populair gebleven als voorbeelden van Georgische Romantiek.

Op straat haalde de uitmuntende scholier intussen kattenkwaad uit, in letterlijke zin. Hij knoopte een pan aan de staart van een kat van een geestelijk gehandicapte vrouw, en stal op haar verjaardag haar taart uit de keuken terwijl zij in de kerk zat, schrijft Service. Zo leren we de vroegste wreedheden van Stalin kennen, die zelf een tiran van een vader blijkt te hebben gehad.

Robert Service volgt Stalins opmars naar Moskou via Tbilisi en Petrograd en concludeert ten slotte dat dit geen psychopaat was, maar een gewone wrede man, die van gedichten en liedjes hield.

Stalin zelf liet geen memoires na. Wel veel politieke pamfletten, die in Engelse vertaling te vinden zijn op www.marx2mao.com/Stalin. Zijn gedichten zijn vertaald naar het Engels door de Amerikaanse hoogleraar Donald Rayfield, die in Stalin and his Hangmen (Random House Publishing, 2005) leven en werk beschrijft van de vijf beulen die de dagelijkse leiding hadden over het vernietigen van ongewenste Sovjetburgers.

Thalia Verkade, Moskou