Iedereen is hetero en gebruikt geweld

De Amerikaanse mediacriticus Jennifer Pontzer keek duizend uur naar reality-tv en schreef het boek ‘Reality Bites Back’ Ze maakt zich zorgen over stereotypen in reality-programma’s Hoe erg dat is? Doe zelf de stereotypenbingo

All my babies’ mamas moest de nieuwste realityshow op de Amerikaanse zender Oxygen gaan heten. Het promotiefilmpje ervan duurt eindeloos, want alle tien moeders van de elf kinderen komen aan bod. Hoofdpersoon is de rapper Shawty Lo, vader van alle kinderen. Alle personages zijn zwarte Amerikanen. En dat viel verkeerd in de Verenigde Staten.

„Uitbuiting van zwarte families”, en „mensonterend” schreven de samenstellers van een petitie op de website Color of Change. Vorige maand verzamelden ze 45 duizend handtekeningen. Het was genoeg ophef om de serie te laten stoppen voordat hij dit voorjaar zou worden uitgezonden.

Terwijl er in All my babies’ mamas weinig nieuws te zien was. Schreeuwende vrouwen, iedereen een eigen bijnaam, onnavolgbare intriges, en dat allemaal ‘echt’: het is een formule die in Amerika 24 uur per dag in alle smaken te zien is. Veel televisiezenders zenden niets anders uit dan realityshows, televisieprogramma’s over echte mensen en hun echte levens. Maar hoe echt is dat?, vragen de Amerikanen zich nu af.

Het is niet de eerste keer dit televisiejaar dat een real life programma tegenwind krijgt. MTV zond de eerste afleveringen uit van Buckwild, over plattelandsjongeren die zich te buiten gaan aan drank en elkaar en in een tractorband van een berg afrollen. De inwoners van het agrarische West-Virginia waren niet blij met de stereotypen over het plattelandsleven. En de Amerikaanse Roma zagen racisme in American Gypsies, een realitysoap over zigeuners.

Het ongekend populaire Storage Wars kwam in het nieuws toen een deelnemer een rechtszaak aanspande tegen de zender A&E omdat het programma in scène zou zijn gezet. Daarna kwamen meer deelnemers aan realityshows naar buiten met details over wat er allemaal niet echt is: acteurs worden ingezet, ruzies uitgelokt, huizenjagers bekijken huizen die niet te koop staan. ‘Geconstrueerde realiteit’ of ‘zacht gescript’ noemen de producenten het graag.

De Amerikaanse mediacriticus Jennifer Pontzer vindt het gevaarlijke televisie. „Televisiemakers presenteren niet alleen wat nep is als echt. Het grote probleem is dat de makers zorgvuldig bedachte stereotypen in het programma neerzetten”, zegt ze in een telefonisch interview vanuit New York. „Vrouwen moeten blank en slank zijn. Mannen moeten geld hebben. Iedereen is hetero en mag geweld gebruiken. Als je Amerika alleen zou leren kennen via deze programma’s, zou je denken dat we geen zwarte burgerrechtenbeweging hebben gehad en geen vrouwenbeweging.”

Pontzer keek duizend uur naar het genre en schreef er een boek over: Reality bites back. Sindsdien heeft ze geen zin meer om te kijken, maar als ze het voor haar werk toch doet, ziet ze een toename van geweld en racisme. „Het moet steeds extremer. Aan het begin van realitytelevisie was er niet veel nodig om te choqueren, nu moeten televisiemakers steeds verder gaan.”

De programma’s zijn populair onder tieners, en beïnvloeden hun beeld van de werkelijkheid, zo waarschuwt een onderzoek uit 2011. De Amerikaanse jeugdorganisatie Girl Scout ondervroeg tienermeisjes over welke sociale omgangsvormen ze acceptabel vinden. Voor meisjes die veel naar realityprogramma’s kijken, is het moeilijker om andere meisjes te vertrouwen en ze geven vaker dan niet-kijkers aan dat ze moeten concurreren om aandacht van jongens. Ook vinden televisie kijkende meisjes vaker dat roddelen hoort bij vriendschappen en dat je voor gemeen zijn meer respect krijgt dan voor aardig zijn.

Dat is precies waarop de producenten van de shows hun kandidaten uitzoeken. Populaire auditierondes gaan eraan vooraf, het criterium is ‘spontaan’, het liefst opvliegend. Volgens Marc Juris van productiemaatschappij TruTV moet een real life programma aan dezelfde voorwaarden doen als elke andere serie: „Sterke karakters, een aansprekende verhaallijn”, zo zei hij in The New York Times. De deelnemers doen graag mee, want een goedlopende show kan een opstapje zijn naar een succesvolle showbizz-carrière.

Een deelneemster aan het populaire Basketball Wives hield er bijvoorbeeld een rol in een comedyserie aan over. De serie volgt het leven van de zwarte echtgenotes van basketbalspelers.

In het laatste seizoen van Basketball Wives werd zo veel gevochten dat prominente Amerikanen zich ertegen uitspraken en een aantal adverteerders zich terugtrok. Het januarinummer van het Afrikaans-Amerikaanse life-styleblad Essence keerde zich pagina’s lang tegen het geweld en beschreef het schadelijke stereotype van de zwarte vrouw in het programma: „Ze is irrationeel, onredelijk, oversekst en gewelddadig. En meestal heeft ze zo weinig eigenwaarde dat ze zich publiekelijk laat vernederen door de man van wie ze zegt te houden.”

De producenten verdedigen zich tegen de kritiek op de realityshows, omdat ze vinden dat ze een deel van de Amerikaanse samenleving laten zien dat ontbreekt in nieuwsprogramma’s. Veel series worden juist aangeprezen als „de echte wereld achter de stereotypen”; de religieuze Amish in Amish Mafia, de moslims in All American Muslim en de moerasjagers in Swamp People. En de blanke onderklasse staat te kijk in Here comes Honey Boo Boo (in Nederland op TLC ), over een zevenjarig meisje dat meedoet aan schoonheidswedstrijden. Het programma is dol op slapstick-humor: het kind valt in slow motion uit een winkelwagentje, het niezen van de moeder wordt ontelbaar vaak herhaald.

‘Armoedekomedie’ noemt Pontzer het. The New York Times vraagt zich af of met dit programma het dieptepunt van het genre bereikt is. Maar Pontzer denkt dat het einde nog niet in zicht is. Realityseries zijn relatief goedkoop om te maken. En omdat adverteerders betrokken zijn bij het maken, krijgt de maker al een deel van de reclame-inkomsten voor de uitzending. „Ze vinden steeds nieuwe minderheden die steeds extremer in beeld komen.” Spoorweg-ongeval-televisie noemen Amerikanen het, beelden waarnaar je eigenlijk niet wilt kijken, maar waarbij je toch blijft hangen.

Een heftige botsing tussen realiteit en reality was vorige week de zelfmoord van zangeres Mindy McCready. Het was de vijfde keer dat een voormalig deelnemer aan Celebrity Rehab een einde aan zijn leven maakte. In het televisieprogramma proberen sterren af te kicken van hun verslavingen.

Vaak tevergeefs, en daar helpen de camera’s niet bij, reageerde Richard Taite, directeur van een verslavingskliniek in Californië in Psychology Today: „Een van de vele behoeftes van een verslaafde is een oprechte vertrouwensband met zijn therapeut om de onderliggende oorzaken van de verslaving te ontdekken. Dat gebeurt niet in een televisieprogramma waar verslaafden deel uitmaken van een ‘cast’ en 24 uur per dag worden gevolgd door camera’s.”