Het leeft wel, die Europese Unie

Pvda-leider Samsom wil een referendum over Europa. Het leverde veel reacties op. Overigens is een referendum wettelijk bijna mogelijk.

Den Haag. - PvdA-leider Diederik Samson wil een referendum over de toekomst van de Europese Unie, zo liet hij dit weekend in deze krant weten. Daarmee heeft hij behalve positieve én negatieve reacties, ook de nodige verbazing opgeroepen.

Het maakt duidelijk dat het onderwerp leeft. Dat blijkt ook nog eens uit een gisteren gepubliceerde peiling van Maurice de Hond: 64 procent van de ondervraagden wil een referendum over de Europese Unie.

Maar vraag is allereerst wannéér het onderwerp eigenlijk gaat spelen. Samsom noemde dit weekend een termijn van „binnen een jaar of vijf”. Dan is er volgens hem weer een wijziging van het Europees Verdrag, het huishoudelijk reglement van de Europese Unie, nodig om „een aantal dingen steviger in elkaar te zetten”. Dat zou een goede aanleiding zijn om de bevolking via een raadgevend referendum bij de EU te betrekken. „Dan voelen de mensen eindelijk niet meer dat ze met hun rug tegen de muur staan, maar een keus hebben.”

Een verdragswijziging. De regeringsleiders van de Europese Unie die hierover gaan, praten er niet graag over. Zo’n stap leidt tot veel discussie, onrust en onzekerheid. En Europa is al zo in beweging.

Aan de andere kant hebben zij de afgelopen twee jaar onder druk van de eurocrisis zoveel maatregelen genomen om de economische- en begrotingspolitiek van de lidstaten te integreren, dat de ongetwijfeld volgende stappen nauwelijks nog zonder een wijziging van het Verdrag nog genomen kunnen worden. Beslissers als EU-president Van Rompuy, de Duitse bondskanselier Merkel, maar ook premier Rutte sluiten een nieuw verdrag dan ook niet uit.

Samsom wil graag een verdragswijzing plus referendum. Een door een volksraadpleging gedragen mandaat zal in zijn ogen de burgers het noodzakelijke vertrouwen in de EU kunnen teruggeven. Het instrument hiervoor is er bijna. Vorige maand ging de Tweede Kamer akkoord met een initiatiefwetsvoorstel dat een raadgevend referendum mogelijk maakt. Het ligt nu bij de Eerste Kamer waar het ogenschijnlijk op een meerderheid kan rekenen.

Kern van de aanstaande wet is dat als tenminste 300.000 mensen hier met hun handtekening om vragen, een door het parlement aanvaard wetsvoorstel of verdrag aan een volksraadpleging kan worden onderworpen. De uitspraak van de bevolking is niet bindend, maar als de uitslag van een referendum een massaal ‘nee’ te zien geeft kan het parlement er moeilijk om heen. Zo ging het ook in 2005 met het niet bindende raadplegende referendum over de Europese grondwet dat het kabinet had uitgeschreven. Het gevolg: dat Nederland het verdrag niet ondertekende en er een nieuw verdrag moest komen: het verdrag van Lissabon.

In het interview zegt Samsom dat er een „genuanceerdere” vraagstelling moet komen dan in 2005. Maar de wet die de Tweede Kamer juist heeft aangenomen laat dit niet toe. Voor of tegen een wet, dat is de keuze bij het raadgevend referendum.

Samsom wil geen in or out Europe referendum zoals de Britse premier Cameron de bevolking beloofde. Maar het antwoord op die vraag hoeft een voorstander van Europa als Samsom niet te vrezen. Uit vele onderzoeken blijkt dat een ruime meerderheid van de Nederlanders niet tegen de Europese Unie als zodanig is. De tegenstand betreft de wijze waarop deze zich ontwikkelt.