De grillini willen afbreken en opbouwen

In Italië kanaliseerde komiek Beppe Grillo de onvrede met het gezag in een politieke partij, die winnaar werd van de verkiezingen vorige week. Een populistische nee-partij, maar ook een opbouwende beweging van onderop. Kan dit ook gebeuren in Spanje of Portugal? Betogers hopen van wel.

Aanhangers van de Vijfsterrenbeweging van Beppe Grillo vieren hun verkiezingsoverwinning in een pizzeria in Rome. Foto Reuters

De marziani komen naar Rome, de politieke marsmannetjes. Met een mengeling van nieuwsgierigheid en onrust, soms zelfs angst, wacht Italië op de politieke entree van de 163 nieuwe kamerleden en senatoren van Beppe Grillo’s protestpartij. Ze zijn zo nieuw, zo onbekend, dat kranten ze omschrijven als buitenaardse wezens. Wat willen ze nou precies?

Begin deze week verzamelen de grillini (letterlijk ‘Grillootjes’, maar ook ‘krekeltjes’) zich in de hoofdstad. Om elkaar te leren kennen, om te praten over de rol van de Vijfsterrenbeweging (M5S) in de politieke patstelling. Toch maar samenwerken met andere partijen? Of kiezen voor de frontale oppositie? Op internet, de 21ste-eeuwse agora van Grillo’s aanhang, gaat de discussie alle kanten op.

Voordat ze op 15 maart in Kamer en Senaat plaatsnemen, gaan de grillini op spoedcursussen staatsrecht en economie. Want de 48-jarige huisvrouw en de 38-jarige actievoerder, de lerares van 27 en de belastingconsulent van 33: ze zijn niet gekozen wegens hun politieke kennis. Hun beweging heeft ook een kwart van de stemmen gekregen omdat ze nieuw zijn, en dus compleet onervaren.

Onervaren politici zijn onbedorven in een systeem dat alles corrumpeert, zo ziet de M5S het – en met haar veel kiezers. Het is de vraag of Grillo dit lang kan volhouden, zegt de Milanese politiek econoom Tommaso Nannicini. „Het is een grote club en ze hebben niet iedereen goed kunnen screenen.”

Zeker, alle kandidaten zijn via interne webverkiezingen aangewezen. Dat had aantrekkingskracht in een land waar partijbonzen de lijsten samenstellen. Maar was dit nou democratischer? „Sommige parlementariërs zijn met minder dan veertig stemmen gekozen”, zegt Nannicini. „Als je al je buren vraagt jou te steunen, kom je daar al aan.”

Italië is begonnen aan een experiment in politieke vernieuwing waarvan de uitkomst volslagen onzeker is. Er komen nu meer jongeren en meer vrouwen in het parlement. Deze belofte van regeneratie is belangrijk in een land waar jongere mensen buitenspel staan.

Maar hoe stelt deze bonte rebellenclub zich op? Hun partijprogramma is verre van compleet. Grillo heeft overal stemmen weggetrokken, al lijkt hij vooral traditioneel links te hebben verzwakt, dat nu geen stabiele regering kan leiden.

„Ik zie het niet zo somber in, want ik heb veel vertrouwen in jongeren”, zegt de 77-jarige Leonardo Del Vecchio, de baas van Luxottica, wereldmarktleider in brillen. „Ik geloof niet dat Grillo meer stupide is dan degenen die we tot nu toe hebben gehad.” Maar Giorgio Squinzi, voorzitter van werkgeversorganisatie Confindustria, heeft er geen enkele fiducie in. „De komende zes maanden zullen verschrikkelijk zijn.”

De verwachtingen lopen zo uiteen doordat Grillo twee gezichten heeft. Hij heeft veel stemmen gekregen omdat hij als een volksmenner uithaalde naar de corrupte en in zichzelf gekeerde politieke kaste. In dat opzicht is Grillo een ware populist die vooral wil afbreken.

Tegelijkertijd is zijn beweging een oefening in directe democratie van onderop. Over alles wordt via internet gestemd. De M5S zit vol mensen die staan te trappelen zelf een bijdrage te leveren. Maar dat botst weer met de wens van Grillo om zelf heel strak de regie in handen te houden.

Andere landen kijken nieuwsgierig toe. In Spanje en Portugal, in Frankrijk en Griekenland vragen vooral slachtoffers van de eurocrisis zich af of Grillo een recept voor politieke vernieuwing biedt dat ook elders werkt. Er zijn verschillen. De onvrede in Italië is extra groot omdat burgers al twintig jaar proberen politieke verandering af te dwingen, via referenda of met een stem op protestpartijen.

Maar er zijn ook veel overeenkomsten. Ook andere Zuid-Europese landen lijden al vijf jaar onder een recessie, die wordt verergerd door de begrotingsdiscipline die Brussel hun oplegt. Ook daar klinkt veel kritiek op ‘de markten’, bescherming van de banken, Duitsland, het gebrek aan solidariteit en democratie in Europa. Ook in Spanje, Portugal en Griekenland klagen burgers over corruptie en cliëntelisme.

In Spanje schreef columnist Risto Mejide, een tv-persoonlijkheid en een van de populairste twitteraars, recent ook dat de hele politieke klasse „moet opdonderen”. Hij zou graag een Vijfsterrenbeweging zijn en hoopt dat het tweepartijenstelsel verdwijnt. „Laten we hopen dat er alternatieven opstaan die echt zijn en bekrachtigd worden via de stembus. En ja, om te bouwen moet je soms eerst afbreken.”

Ook in Portugal groeit de onvrede. Zaterdag gingen 1,5 miljoen burgers de straat op tegen de anticrisisaanpak die Europa oplegt. Vanuit Lissabon vertelt Paula Gil, die via Facebook massale protesten organiseerde, dat ze de opkomst van Grillo „bemoedigend’’ vindt. De politiek, zegt ze, wordt nu gegijzeld door economische belangengroepen en lobby’s. „We moeten niet tegen partijen zijn, maar er zelf een oprichten en meedoen. Alleen zo kan je aantonen dat het volk nog steeds soeverein is.”