Was het nou humor dat Grillo de waarheid sprak

Zelf noemt de Italiaan Beppe Grillo zich geen politicus. Hij is de aanjager van een tegenbeweging, van een golf, van een tsunami, schrijft Martin Simek.

Hebben wij in Nederland en Vlaanderen onze eigen Beppe Grillo? Komen de jongens van geenstijl.nl er bijvoorbeeld voor in aanmerking? Is Grillo soms een grijze, ongekamde Geert Wilders met een baard? Of zit hij in Antwerpen onder de schuilnaam Bart de Wever te wachten op zijn grote kans?

Drie keer nee.

Beppe Grillo is geen vader of zoon van een journalistieke of politieke afzeikbeweging.

De tsunamigolf van zijn Vijfsterrenbeweging komt van ver.

Het begint in de jaren zeventig bij een armlastige student economie, een handelsreiziger in kleren. Ook met dat ene filmpje waarvoor hij auditie deed hoopte hij wat centen bij te verdienen. Hij stortte zich in een improvisatie en dat was de geboorte van het fenomeen Grillo. Zijn uitwerking op anderen viel iedereen op, niet in de laatste plaats hemzelf.

Toen ik in de jaren tachtig in Rome kwam wonen zag ik hem al op tv. Was het humor, recht voor zijn raap de Italiaanse misstanden benoemen?, vroeg ik me af. De Italianen zaten aan de tv gekluisterd. In het land waar ze gewend zijn kritiek omzichtig in sierpapier te verpakken, verpakte Grillo hem in schuurpapier. Torenhoge kijkcijfers. Althans tot die ene show in 1986 op de zaterdagavond voor het hele gezin van Rai Uno, waarin hij een telefoongesprek fingeert tussen de Italiaanse premier van dat moment, de socialist Craxi, en diens rechterhand Martelli. Martelli zit met de regeringsdelegatie in Peking en informeert zijn baas dat iederéén daar socialist is. ‘Ja nou en?’ zegt Craxi. ‘Maar Bettino, van wie stelen ze dan, als ze allemaal socialist zijn?’

Na dit optreden was het voor Beppe Grillo exit publieke omroep. Acht jaar later mocht hij nog één keer terug op tv tijdens het steekpenningenschandaal. Zijn grap was uitgekomen en Craxi was met muntjes bekogeld door het volk en gevlucht naar Tunesië. Grillo bleef onverbeterlijk en niet te koop. Maar zijn populariteit was inmiddels zo groot dat hij het establishment niet meer nodig had. Hij vulde circustenten, pleinen, sporthallen, overal trad hij op.

In 2005 ben ik zo langzamerhand nog de enige in Italië die bij de naam Beppe Grillo even moet nadenken. Ah ja, die. Dus besluit ik om hem te gaan zien in Viterbo, een provinciestad vijftien kilometer van mijn huisje. In een park buiten de middeleeuwse stadsmuren staan twee enorme schermen op een podium. Beppe staat er maar heel even op om de mensen te begroeten. Dan springt hij er vanaf, de cameramensen tegemoet die in het publiek staan. Grillo wil het publiek één op één ondergaan. Zijn ogen twinkelen, ook als hij schreeuwt. De mensen die hij aanraakt en van vlakbij aankijkt voelen zich geliefd. Samen met duizenden volg ik hem in close-up op de enorme schermen tot hij haast naast me staat. Hij heeft het over het schandaal Parmalat, geloof ik, dat duizenden kleine aandeelhouders heeft gelokt en toen verneukt. Leuk is het niet, maar waarschijnlijk wel waar, want iedereen is muisstil.

Grillo kijkt speurend om zich heen. Dan pakt hij plotseling een mannetje bij zijn kraag en brult: „Ik zie het aan je! Je hebt aandelen Parmalat gekocht!” Hij legt zijn enorme krullenkop op de smalle schouders van het mannetje en begint hartverscheurend te huilen. Dan rent hij door naar een andere gelukkige, maar die is zo in de war dat de grote Beppe plotseling naast hem staat dat hij naar de schermen op het podium blijft staren. „Vriend, wat ben je in godsnaam aan het doen? Ik sta hier, náást je!” Tweeduizend mensen exploderen in een bevrijdende lach.

Ze kunnen er weer even tegen, om tot op het bot geanalyseerd te worden. Want het doet pijn als Grillo tot je spreekt, maar hij laat je ook voelen dat hij aan je kant staat.

In oktober 2005 wordt hij door het blad Time uitgeroepen tot ‘European Hero of the Year’ omdat hij kritiek levert in het land waar censuur bestaat. Die onderscheiding heeft hij al aan Gianroberto Casaleggio te danken, een verlegen internetnerd in een onberispelijk pak en een haardracht die het flowerpowertijdperk heeft overleefd. Casaleggio is bedenker van webstrategieën, en hij heeft Grillo het jaar daarvoor het internet op gelanceerd. Grillo’s blog beppegrillo.it is vandaag één van de tien beste bezochte blogs ter wereld. Al jaren vind je er de commentaren, suggesties, ideeën van grootheden als Dario Fo (Nobelprijs voor literatuur), Carlo Petrini (oprichter van de Slow Food beweging), Renzo Piano (’s werelds succesvolste architect) en Joseph Stiglitz (Nobelprijs voor economie). Allemaal persoonlijke vrienden van Grillo, die hebben meegeholpen de Vijfsterrenbeweging te maken tot wat hij is.

Eigenlijk heeft Beppe Grillo al veel eerder gewonnen dan op 25 februari jongstleden. Vanaf 2009 schaft hij de toegangskaartjes af en zijn optredens op pleinen worden politieke bijeenkomsten. Honderdduizenden stromen toe, van noord tot zuid Italië, en dan klimt hij in een rubber opblaasbootje om zich van de ene kant van het plein naar de overkant te laten varen over de hoofden van de menigte. „Geef toe dat jullie iedere politicus zouden laten vallen!”

Zelf noemt hij zich geen politicus. Hij is een aanjager van een beweging, van een golf, van een tsunami. Die golf zal hem binnenkort bij de president van de republiek Giorgio Napolitano brengen om de intenties van Grillo’s 162 parlements- en senaatsleden te bespreken. Napolitano die afgelopen woensdag in Berlijn een etentje met de leider van de SPD, heeft afgezegd omdat Peer Steinbrück had verklaard: „Ik ben ontsteld dat in Italië twee clowns hebben gewonnen.” Een beetje respect, was de repliek van Napolitano, en hij dacht daarbij aan de komiek die de directe democratie probeert te introduceren via internet.

Voorlopig in Italië, morgen wellicht wereldwijd? Bij ons in het noorden heeft de cabaretier de functie van de pastoor en de dominee overgenomen. Om de traditionele partijpolitiek buiten spel te zetten is één cabaretier niet genoeg. Daarvoor heb je ‘bewuste burgers die zichzelf op internet informeren en hun eigen keuzes maken’ nodig. Dat zijn de woorden van Grillo.

Martin Simek is schrijver en cartoonist en heeft in Italië zijn tweede vaderland gevonden. Vanaf 5 maart start zijn tour ‘Cartoonist’ in de Nederlandse theaters.