De Russen plakken nu op alles ‘nano’

Nanotechnologie

Na de ruimtevaart richt Rusland zich op nanotechnologie. Maar zelf iets ontwikkelen gebeurt nog weinig.

Het bedrijf Russian Railway Company heeft in een trein die door Rusland reist een tentoonstelling ingericht, onder andere met nanoproducten. Foto Imageforum

Pr-medewerkster Jekaterina Avdosjina van het eerste Russische centrum voor nanotechnologie heeft een bijzondere taak. Zij moet wetenschappers en fabrieken in haar republiek Tatarstan ervan op de hoogte brengen dat er voor hen een ZSX-Primus II massaspectrometer en een Smartlab röntgen-diffractometer klaar staan, om hun materie te analyseren.

Dure, ingewikkelde buitenlandse apparaten, waar Westerse wetenschappers in hun eigen laboratoria vaak van tevoren voor moeten intekenen om meettijd te krijgen. In Kazan, de hoofdstad van Tatarstan op vijfhonderd kilometer van Moskou, staan zes van dit soort machines klaar. Plus tien laboratoriummedewerkers. Plus een legertje managers dat wil helpen bij marktonderzoek en certificering. Ze kunnen direct aan de slag, maar de vraag naar hun diensten ontbreekt nog.

Komende maanden gaan er in heel Rusland nog elf van dit soort nanocentra open. Russen moeten de nog jonge kunst om eigenschappen van materialen en vloeistoffen op het kleinste niveau te veranderen zo snel mogelijk zelf gaan beheersen.

Na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie kregen regionale onderzoeksinstituten in Rusland jarenlang nauwelijks geld. Talentvolle wetenschappers vertrokken. Inmiddels is Rusland rijker dan ooit, door grondstoffenverkoop. Olie en gas zijn goed voor zeventig procent van de exportinkomsten. Maar, of misschien juist als een gevolg daarvan, bleef modernisering in veel sectoren achterwege.

De Europese bank voor reconstructie en ontwikkeling (EBRD) waarschuwde afgelopen december in een rapport dat Rusland alleen maar afhankelijker is geworden van bodemschatten. Terwijl China en India er afgelopen jaren in slaagden om een concurrerende ict-sector op te zetten, heeft slechts 20 procent van de door Rusland uitgevoerde goederen waarde die is toegevoegd door hoogopgeleid personeel, concludeerde de bank. Een kleine daling van de olieprijzen en de Russische economie krijgt meteen een dreun.

Toverwoord

De Moskouse oplossing voor dit onprettige scenario: nanotechnologie. Het toverwoord viel voor het eerst in 2007. “Voor de meerderheid van de bevolking is nanotechnologie vandaag misschien net zo’n abstractie als atoomenergie was in de jaren dertig van de vorige eeuw”, legde president Poetin in een toespraak voor het parlement uit. Maar nanotechnologie zal zorgen voor “een hogere kwaliteit van leven, meer nationale veiligheid en aan snelle economische groei”, zei hij.

Zoals een enorm kernenergie- en ruimteprogramma ervoor zorgde dat de Sovjet-Unie in 1949 een kernmacht werd en in 1961 de eerste mens de ruimte inschoot, moet nanotechnologie Rusland nu tot nieuwe hoogten gaan brengen. Er kwam een speciale staatscorporatie, Rusnano. Met een miljardenbudget. Het geld wordt volgens enthousiaste persberichten geïnvesteerd in vele innovatieve technologieën, in alle uithoeken van het land, van kankermedicijnen tot bio-energie.

Directeur Anatoli Tsjoebais, die in de jaren negentig de economische hervormingen doorvoerde die de naam ‘shocktherapie’ kregen, reisde de wereld rond om het Russische nano-enthousiasme te verkondigen en veelbelovende projecten naar Rusland te halen. Als het maar cutting edge was. Ook biotechnologie en energiebesparende vernieuwingen konden op investeringen rekenen.

Op het terrein van een voormalige fabriek voor fotochemicaliën in Kazan is het resultaat te zien. Hier staat verpakkingsconcern Danaflex. Van buitenlandse machines rollen plastics af waarmee mayonaise en toffees volgens internationale normen worden verpakt. Na een investering van Rusnano biedt Danaflex klanten nu ook de mogelijkheid ‘nanofolie’ te kopen, waarin voedsel langer goed zou blijven.

Het folie werd ontwikkeld door Duitsers. Bijna alle innovatie waar Rusnano tot nog toe geld in stak is buitenlands. Tsjoebais zou graag willen dat het anders was. Toen hij in 2011 een nieuwe tablet voor scholen presenteerde als “een vaderlands product” werd hij overladen met hoon. Het tablet was Brits. Bovendien bleek het geen kleurenscherm te hebben, kon er geen software op worden geïnstalleerd en konden er geen mediabestanden op draaien. Het paradepaardje van Rusnano was niet alleen niet Russisch, het was niet eens een tablet, schamperden critici.

Een van de weinige producten uit het portfolio die wel door Russen werden ontwikkeld, zijn ledlampen van het bedrijf Optogan, die ook in het ijsstadion van Sotsji komen te hangen bij de komende Olympische Winterspelen. De lampen, waarin de veelbelovende halfgeleider galliumnitride verwerkt is, werden ontwikkeld door studenten van de Russische Nobelprijswinnaar Zjores Alfjorov. Optogan werd opgericht in Finland, maar opende een fabriek in Sint-Petersburg, die nu werk biedt aan vierhonderd mensen.

In deze en een kleine veertig andere fabrieken is volgens Rusnano vorig jaar voor 625 miljoen euro aan nanogoederen geproduceerd. Maar niet iedereen is onder de indruk van de cijfers. De vraag is of al deze producten niet ook zonder subsidie van de band zouden zijn gerold, en of de ‘nano-eigenschappen’ bijdragen aan de verkoop. Sceptici zien Rusnano als de zoveelste schijnstructuur waarmee Russische ambtenaren onder het mom van mooie beloften voor de toekomst geld wegsluizen. Keiharde bewijzen zijn er niet, wel documenten die erop duiden dat er geldstromen van Rusnano naar bankrekeningen op Cyprus en de Maagdeneilanden lopen.

Ontwikkelingsbank EBRD is juist positief over Rusnano, liet ze weten. Onder leiding van de ‘dynamische manager’ Tsjoebais probeert het management ‘voor wat betreft de investeringsstandaarden de internationale best practices aan te houden. Ook heeft het management verklaard het fonds uiteindelijk te willen privatiseren.’

Bont- en leertechnologie

De Moskouse oplossing sijpelt intussen naar beneden. Lokale overheden wordt vriendelijk verzocht om regionale en nationale nanowaar af te nemen, om zodoende de innovatie in het land te stimuleren. Op universiteiten worden nieuwe nano-opleidingen ontwikkeld, waar Russische studenten klaar worden gestoomd om grote vaderlandse uitvindingen te gaan doen. In Kazan werd de faculteit voor bont- en leertechnologie in 2007 prompt omgedoopt tot faculteit voor nanotechnologie. Veel resultaten heeft de universiteit op dit moment nog niet te melden.

Het aantal buitenlandse patenten op nanotechnologie in Rusland is weliswaar enorm toegenomen, maar het aantal Russische patenten is na vijf jaar nog altijd niet gegroeid, concludeerde de naar Israël geëmigreerde Russische hoogleraar en nanotechnoloog Oleg Figovski vorige maand. Volgens hem is Rusland te corrupt en zijn de omstandigheden voor eerlijke concurrentie te slecht, een fundamenteel probleem dat ook ontwikkelingsbank EBRD signaleert.

Kazan nodigt Duitse chemici uit om hun kennis ter plaatse te komen overdragen aan Russen, omdat Russische studenten die naar Duitsland op stage werden gestuurd, niet meer terugkwamen.

Elders in de stad gaat binnenkort de eerste winkel van Rusnano open, waar ledlampen en een antirimpelcrème van Duits recept ‘met nanosomen’ te koop zullen zijn. De afdeling pr in Tatarstan is er klaar voor, Moskou is er klaar voor. Nu Rusland nog.