De moderne moorden van Raskolnikov

Het Noord Nederlands Toneel brengt Misdaad en straf op toneel. Bas Heijne actualiseerde de tekst, Noraly Beyer deed onderzoek naar moordenaars. „Raskolnikov lijkt op Mohammed B.”

Met een bijl doodt de tragische rechtenstudent Raskolnikov, de hoofdpersoon uit Misdaad & Straf, een woekeraarster. Regisseur Ola Mafaalani van het Noord Nederlands Toneel brengt de beroemde roman van Fjodor Dostojevski uit 1866 nu op toneel. Mafaalani beschouwt Raskolnikov als iemand die, toen hij de moord plande en pleegde, „ervan overtuigd was een goede en rechtvaardige daad te verrichten”.

Voor de toneelbewerking schakelde Mafaalani toneelschrijver en acteur Ko van den Bosch in. Ook vroeg ze aan Noraly Beyer, voormalig presentatrice van het NOS Journaal, research te doen naar motieven van een moordenaar. Schrijver en essayist Bas Heijne bezag de tekst in het licht van de actualiteit. De jonge acteur Joris Smit vertolkt de hoofdrol. De vraag waar zij zich alle vier over bogen is: waarom pleegt iemand een moord? En wat zijn de gevolgen?

In de roman van Dostojevski is de armoede in het laat negentiende-eeuwse Rusland ontstellend: jongeren hebben geen toekomst, mensen drinken zich dood. Raskolnikov voelt zich geroepen de mensheid te redden, door die te verlossen van de gewetenloze woekeraarster. Hij ziet dat als zijn heilige opdracht. Maar hij wordt op heterdaad betrapt en pleegt een tweede moord, op de onschuldige stiefzus van de woekeraarster.

De eerste moord pleegt hij uit overtuiging, maar van de tweede heeft hij spijt. Hij valt ten prooi aan wat Mafaalani noemt „de confrontatie met zijn geweten”. Tegen zijn geliefde Sonja biecht hij zijn daden uiteindelijk op. Hij wil zijn leven een nieuwe kans geven.

Hoewel voor de meeste lezers Dostojevski’s roman vooral gaat over de moorden van Raskolnikov, legt regisseur Mafaalani het accent op thema’s als verzoening en rechtvaardigheidsgevoel.

Tijdens een repetitie van de voorstelling in de Machinefabriek in Groningen blijkt hoe belangrijk in deze toneelversie het begrip ‘gerechtigheid’ is. Vlak na de bloedige eerste moord klinkt hallucinerende muziek. Raskolnikov, gespeeld door Joris Smit, vlucht weg; het labyrint van Sint-Petersburg in. Maar het lukt hem niet om te ontsnappen aan de politie. Commissaris Porfiri onderwerpt hem aan een streng verhoor.

Opvallend is dat de regie deze rol heeft toebedeeld aan een vrouw: actrice Malou Gorter. Dat geeft de keiharde ondervraging een bijna tedere, zelfs licht erotische ondertoon. Ola Mafaalani: „Een misdadiger geeft altijd meer prijs dan hij wil. Er is altijd een moment dat hij zelfs graag zijn schuld wil bekennen. Hij zoekt ook naar die gerechtigheid.”

Misdaad en straf door het Noord Nederlands Toneel. Première: 3/3, Stadsschouwburg Groningen. Tournee t/m 8/5. Inl: nnt.nl

Fjodor Dostojevski: Misdaad en straf. Vertaald door Lourens Reedijk. Uitg. Athenaeum, 590 blz. (2009), € 34,95