Bloedstamcellen hebben eigen niche in beenmerg

Diverse beenmergcellen onder de microscoop Foto Imageforum

Stamcellen in het beenmerg zorgen voor een continue aanvoer van verse bloedcellen. Elk type bloedcel kent daarbij zijn eigen stamcel. Tot dusver werd aangenomen dat al die bloedvormende stamcellen op dezelfde plaats in het beenmerg huizen. Maar dat klopt niet, blijkt nu. Twee Amerikaanse onderzoeksgroepen ontdekten onafhankelijk van elkaar dat de stamcellen waaruit de B- en T-cellen van het immuunsysteem ontstaan, zich elk in een eigen zogeheten niche bevinden. De onderzoekers verwachten dat hun ontdekking kan leiden tot effectievere behandelingen van bepaalde vormen van leukemie en sneller herstel na een beenmergtransplantatie (Nature online, 24 februari).

De centrale holten van de grote botten in ons lichaam zijn gevuld met beenmerg, een goed doorbloed sponsachtig weefsel dat voor drie tot vijf procent uit stamcellen bestaat. De belangrijkste zijn de bloedvormende stamcellen. Daarnaast zijn er zogeheten mesenchymale stamcellen die onder meer voor de aanmaak van bot en kraakbeen zorgen. Verder bevat het beenmerg talloze cellen die groeifactoren en andere stoffen produceren die de stamcellen nodig hebben om te blijven delen. De verschillende stamcellen stellen daar andere eisen aan en zitten opgehoopt in niches met de voor hun optimale combinatie van groeifactoren en steuncellen.

Tot nog toe werd aangenomen dat alle bloedstamcellen een enkele niche zouden bevolken. Twijfels hierover ontstonden toen pogingen om deze stamcellen in het laboratorium te kweken, niet slaagden. Als het lukte om de voorlopers van de witte T- en B-cellen te kweken, dan wilden de andere bloedstamcellen niet groeien en andersom. Op zoek naar een verklaring werd een experiment bij muizen bedacht. Op een groot aantal plaatsen in het beenmerg manipuleerden de onderzoekers lokaal de activiteit van een voor de bloedstamcellen vitale groeifactor. Zo ontdekten zij dat de stamcellen die uiteindelijk de T- en B-cellen vormen zich ophouden in de niche waar ook de botstamcellen zitten.

Eén van beide groepen bedacht al een klinische toepassing. Acute lymfatische leukemie (ALL) is een vorm van kanker waarbij zich grote hoeveelheden onrijpe B- en T-cellen ophopen in het beenmerg en er de aanmaak van normale bloedcellen belemmeren. Door de niche waar de bijbehorende stamcellen huizen te verstoren, hopen de onderzoekers patiënten bij wie de ziekte niet of slecht reageert op chemotherapie nieuw perspectief te kunnen bieden. Een klinische trial, waarbij verschillende middelen getest worden, loopt.