Zonder deadline doet hij niets

De nieuwe voorstelling van Micha Wertheim gaat vanavond in première

Micha Wertheim speelt een voorstelling die er nog niet is, zegt hij. Ja, hij heeft een titel: Voor Je Het Weet. En verder heeft hij wel zo ongeveer in zijn hoofd wat het moet worden, maar wat hij zo meteen zal gaan zeggen, weet hij nog niet. Hij kan pas iets maken als er een deadline is, merkt hij op. Maar nu er publiek in de zaal zit, zal hij toch ergens mee moeten beginnen. Nu goed, dan maar over de tweeling waarvan hij kortgeleden vader is geworden. Waarna hem nog veel meer verhalen te binnen schieten en het, voor de toeschouwer het weet, anderhalf uur later is geworden – en er slechts één conclusie rest: de voorstelling is klaar.

Spelen met de cabaretconventies, dat deed Micha Wertheim al toen hij in 2004 het Leids Cabaretfestival won en een jaar later in première ging met zijn eerste soloprogramma. Daarin hing hij een onbedaarlijk over het paard getilde cabaretier uit die honend de suggestie verwierp dat hij arrogant was. Arrogant waren de andere deelnemers, zei hij toen – de lui die in de finale stonden terwijl ze nota bene wisten dat hij óók meedeed. Zijn vorige programma, dat zijn vierde was, bevatte zelfs een stunt op topniveau: hij speelde tien minuten van zijn show twee keer, om te illustreren hoe mooi herhaling kan zijn. En het werkte: vaak werd er die tweede keer harder gelachen dan de eerste.

„Toen ik nog niet aan dit vak begonnen was”, zegt Wertheim (40) de ochtend na zijn voorlaatste try-out, „heb ik weleens geroepen: wat is er zo leuk aan honderd keer een voorstelling spelen die af is? Maar intussen heb ik de schoonheid ontdekt van het herhalen en het perfectioneren. Niets bijzonders natuurlijk, in de muziek en op het toneel doen ze niet anders. Het geeft juist heel veel voldoening. Ik kan me nu al verheugen op volgende week. Dan is de première voorbij en dan kan ik naar het theater gaan, in de voorstelling stappen, spelen en er weer uitstappen. Het heet niet voor niets spelen.”

Zo erg was het niet

Zijn vorige programma was uitzonderlijk goed gelukt, dat kan Wertheim niet ontkennen. In zijn nieuwe haalt hij NRC Handelsblad tevoorschijn, en leest voor wat recensent Ron Rijghard daarover vorige zomer schreef: „Als vernieuwing nog steeds het hoogste in de kunsten zou zijn, dan had Wertheim de beste voorstelling in jaren gemaakt.” Ietwat genegeerd kijkt hij de zaal in. Na zo’n kritiek krijg je geheid een writer’s block als je een nieuwe voorstelling moet schrijven, suggereert hij.

„Nou, zo erg was het niet”, relativeert hij de volgende ochtend. „Natuurlijk vraag je je bij het lezen van zo’n artikel wel even af hoe je dit nog kunt evenaren, maar zo moet je helemaal niet denken. Je kunt niet iets anders maken dan er op dat moment in je zit. Je kunt niet iets anders zijn dan je bent. Het maken van voorstellingen is als het krijgen van kinderen. Niet ieder kind is even goed gelukt. En je kunt nóg zo hard willen dat je kind concertpianist wordt, maar je zult je er toch bij moeten neerleggen als het een goeie timmerman wordt.

„Deze keer wilde ik een voorstelling maken over het maken van een voorstelling. En over het belang van een deadline, althans voor mij. Ik heb weleens gedacht dat ik maar eens een maand of vier vrijaf zou moeten nemen. Maar dan weet ik zeker dat het heel slecht met me zou gaan. Zonder deadline doe ik niks. De titel Voor Je Het Weet had ik al. Die verwijst naar een leuk moment: het moment dat je nog niet precies weet wat je gaat zeggen, maar wel het gevoel hebt dat je er heel dichtbij bent. Maar toen ik ging schrijven, bleek toch weer dat zo’n voorstelling zichzelf schrijft. Dat is een cliché, maar wel waar. Het was helemaal niet mijn bedoeling iets te maken over het krijgen van kinderen. En toch kwamen die er opeens in. Als zoiets op dat moment iets belangrijks in je leven is, kun je daar onmogelijk aan ontkomen. Voor het publiek zou het er niets toe moeten doen of ik al of niet een tweeling heb gekregen, dat is waar. Het leuke van cabaret is nou juist dat je voortdurend op die grens van waar en niet waar speelt. Enerzijds noem ik mezelf wél bij mijn eigen naam, ik zet geen petje op. Maar anderzijds wil ik wel een voorstelling maken die ik een jaar lang prettig kan spelen. Waarin ik me niet hoef te forceren. Een voorstelling die misschien niet van a tot z wáár is, maar wel waarachtig – om dat verschrikkelijke kleinkunstwoord maar eens te gebruiken.

„Goeie grappen vind ik heel belangrijk. De kern is: er klopt iets niet en daar lach je om. Het gevaar van cabaret maken is alleen dat je op den duur gaat denken dat de lach de enige mogelijke reactie is op wat je staat te doen. Daarom werk ik graag met Dick van den Toorn als regisseur. Hij is acteur, hij kan mij erop wijzen dat spanning óók heel wezenlijk is. Als ik loop na te denken over een onderwerp, kom ik nou eenmaal altijd uit op grappen. Maar als ik een stuk van Beckett zie, vind ik die voortdurende spanning geweldig. En nee, bij Beckett is er niet eens een ontlading. Als het mij zou lukken iets spannends te maken waarin niet één keer kan worden gelachen, dan maakte ik dat vandaag nog. Maar laat ik niet ontkennen dat het ook heel leuk is een grap te maken die succes heeft. Zodat ik zelf ook met plezier op dat podium kan staan.”

Micha Wertheim, Voor Je Het Weet. Tournee t/m 16 mei. Kijk voor speeldata op michawertheim.nl