Dit is een artikel uit het NRC-archief De artikelen in het archief zijn met behulp van geautomatiseerde technieken voorzien van metadata die de inhoud beschrijven. De resultaten van deze technieken zijn niet altijd correct, we werken aan verbetering. Meer informatie.

Religie

Vandaag treedt paus Benedictus terug. Hoe ziet zijn laatste dag eruit?

Paus Benedictus XVI gisteren voorafgaand aan zijn laatste audiëntie op het Sint-Pietersplein. Foto Reuters / Alessandro Bianchi

Gisteren was al zijn laatste openbare optreden, vandaag is dan echt zijn laatste dag als paus. Benedictus XVI treedt vanavond om acht uur terug. Hoe ziet zijn laatste dag eruit? En hoe zal hij worden herinnerd? En wanneer weten we wie hem opvolgt?

Paus Benedictus verraste op maandag 11 februari vriend en vijand door bekend te maken dat hij per vandaag terugtreedt. Het is voor de eerste keer in zeshonderd jaar dat een paus er voortijdig mee ophoudt. De 85-jarige Benedictus gaf als reden voor zijn terugtreden dat zijn krachten afnemen en dat hij daarom niet meer in staat is “om het ambt dat mij is toevertrouwd te vervullen”.

De laatste openbare audiëntie van de paus was gisteren op een bomvol Sint-Pietersplein in Rome. Benedictus bedankte de gelovigen dat ze zijn beslissing om af te treden respecteren. Hij zei tevens dat hij tijdens zijn tijd als paus momenten van “licht en vreugde” heeft gekend, maar ook moeilijke tijden wanneer “het leek alsof God sliep”. Mensen droegen spandoeken mee met teksten als ‘Grazie!’ (‘Bedankt’) en probeerden een glimp op te vangen van de kerkvader.

Paus gaat tijdelijk studeren in buitenverblijf

Vandaag is dan Benedictus’ laatste dag als paus. Hij neemt vanmiddag afscheid van de kardinalen die nu al in Rome zijn voor het aanstaande conclaaf. Om 17.00 uur zal hij per helikopter het Vaticaan verlaten. Hij vliegt dan naar zijn buitenverblijf in Castel Gandolfo, zo’n 25 kilometer ten zuiden van Rome. En om 20.00 uur is Benedictus XVI geen paus meer.

Twitter avatar AP The Associated Press Get real-time AP updates on Benedict XVI’s last day as pope starting around 3:45 a.m. EST. Keep an eye on #APPopeLive for details.

Benedictus verblijft overigens twee maanden in Castel Gandolfo, waarna hij zijn intrek zal nemen in nonnenklooster Mater Ecclesiae in Vaticaanstad, dat op dit moment wordt verbouwd. De verwachting is dat Benedictus zich als ex-paus weer in alle rust zal wijden aan wetenschappelijke theologische studies, zoals hij die ook de afgelopen jaren heeft gepubliceerd. Zijn aanspreektitel blijft overigens gewoon ‘Zijne Heiligheid’.

Met het terugtreden van Benedictus begint vanavond om 20.00 uur de periode van de Sede Vacante, de lege stoel – er is tijdelijk geen paus. Het College van kardinalen van het bestuur van de kerk en Vaticaanstad nemen in de komende pausloze periode waar. De pauselijke macht gaat niet op het college over, maar is tijdelijk “in ruste”.

Een vrolijke paus Benedictus verschijnt met zijn ‘Saturno’ op het Sint-Pietersplein in juni 2009. Foto Reuters / Giampiero SpositoEen vrolijke paus Benedictus verschijnt met zijn ‘Saturno’ op het Sint-Pietersplein in juni 2009. Foto Reuters / Giampiero Sposito

Conclaaf - zonder Benedictus - begint waarschijnlijk eerder

Nu vrijwel alle kardinalen al in Rome zijn, is er eigenlijk geen noodzaak meer om minimaal vijftien dagen te wachten met het begin van het conclaaf, zoals de oude regels voorschreven. Een van de laatste besluiten van Benedictus XVI, maandag, was om de regels iets aan te passen. Hij heeft bepaald dat het College van kardinalen zelf mag besluiten eerder te beginnen “als alle stemgerechtigde kardinalen aanwezig zijn”.

De woordvoerder van het Vaticaan zei dat een besluit hierover op zijn vroegst vrijdag wordt genomen. Dan komen de kardinalen voor het eerst bijeen voor hun vooroverleg. Aan dat beraad, en de stemming over eventuele vervroeging, mogen alle kardinalen meedoen, en niet alleen de kardinalen onder de tachtig jaar die worden toegelaten tot het conclaaf.

Benedictus zal “niet deelnemen aan het conclaaf en ook geen rol spelen in het bestuur van de Kerk tijdens de sede vacante”, zei het Vaticaan eerder. Het conclaaf, dat plaatsvindt in de Sixtijnse Kapel, kan meerdere dagen of weken duren. De verwachting is echter niet dat het heel lang gaat duren, omdat het Vaticaan gezegd heeft dat er voor pasen een nieuwe paus zal zijn. Dagelijks wordt vier keer gestemd, een nieuwe paus is gekozen als iemand tweederde van de stemmen heeft gekregen. Dan zal er witte rook uit de schoorsteen van de Kapel komen. Kanshebbers zijn onder anderen aartsbisschop van Milaan Angela Scola (71), de Ghanees Peter Turkson (63) en de Braziliaanse aartsbisschop van São Paolo, Odilo Scherer (63).

Foto AP / Gregorio BorgiaFoto AP / Gregorio Borgia

‘Benedictus was strenge en geen alom geliefde paus

Hoe zal de vandaag terugtredende Benedictus worden herinnerd? Waarschijnlijk als een rechtlijnige, strenge paus die weigerde concessies te doen aan de leer van de kerk om meer gelovigen aan te spreken, schreef onze buitenlandredacteur Marc Lijendekker eerder in NRC Handelsblad:

Benedictus XVI was geen alom geliefde paus. De Duitser was cerebraler dan zijn charismatische Poolse voorganger, en heeft nooit zoveel publiek kunnen trekken en boeien. Toen hij aantrad was hij prefect van de Congregatie voor de Geloofsleer, en zijn strenge optreden had hem de bijnaam ‘Gods rottweiler’ bezorgd. Als paus trad hij minder hard op tegen andersdenkenden binnen de kerk, maar hij bood hun geen uitgestoken hand. Op veel punten is hij een uitgesproken conservatieve koers blijven varen. Hij bood in 2007 ruimte voor de traditionele mis in het Latijn en maakte twee jaar later de excommunicatie van vier ultraconservatieve bisschoppen ongedaan. Er kwam geen versoepeling van de afwijzende standpunten op het gebied van homoseksualiteit en abortus.

Bestuurlijk heeft Benedictus – tot aan zijn revolutionaire besluit om af te treden – geen successen op zijn naam staan. Hij leek aanvankelijk nauwelijks geïnteresseerd in de schandalen rondom seksueel misbruik die een paar jaar geleden uitbraken. Erg succesvol was de paus dus niet, concludeerde Leijendekker:

Hij zei dat hij in een steeds meer seculier Europa het katholieke geloof wilde bevorderen. Maar zijn traditionele, afstandelijke en dogmatische opstelling heeft weinig gewone gelovigen voor hem ingenomen. Een van de populairste besluiten was de versnelde zaligverklaring, in 2011, van zijn populaire voorganger.