'Woord allochtoon bijna nergens anders gebruikt'

◯ Waar ◯ Grotendeels waar ◯ Half waar ◯ Grotendeels  onwaar ◯ Onwaar

De aanleiding

Er is weer discussie over het woord allochtoon. Amsterdam schafte het woord begin deze maand af voor officiële stukken, net als enkele Vlaamse steden onlangs. Het Amsterdamse raadslid Ahmet Olgun schreef vorige week donderdag in NRC Handelsblad een opiniestuk over de kwestie. Daarin beweerde hij: „Wij moeten ons afvragen hoe het komt dat wij als een van de zeer weinige landen in de wereld dergelijke termen nodig hebben.” In diezelfde week schreef Renske de Greef in haar column in nrc.next dat er in het Engels geen equivalent is voor het woord allochtoon zoals dat in Nederland gebruikt wordt. En daarna: „Ik had me nooit gerealiseerd dat allochtoon enkel in Nederland gebruikt wordt.” Is het inderdaad zo dat het woord (bijna) nergens anders wordt gebruikt?

En, klopt het?

Het woord allochtoon is een metafoor, afkomstig uit de geologie, waar het gebruikt werd om steen en minerale afzettingen te omschrijven die ‘niet gevormd zijn in de regio waar ze gevonden werden’. Later gingen sociaal geografen het gebruiken voor het beschrijven van forensisch gedrag, schrijven Marleen van der Haar en Dvora Yanow in hun onderzoek Allochtoon als metafoor en categorie (2011). Als term om migranten te beschrijven werd het begin jaren 70 geïntroduceerd in een onderzoek naar de groepen die in Nederland leven. De term werd juist om haar neutraliteit gekozen. Inmiddels is het woord veel gebruikt in onderzoek en beleid, en daarmee ook in de media en het dagelijks leven. De term is niet langer neutraal, het heeft vaak een negatieve lading.

In de Gemeentelijke Basisadministratie (GBA) registreren gemeenten de achtergrond van de inwoners van Nederland. Het CBS hanteert de volgende definities: iemand is eerste-generatie-allochtoon als de persoon zelf in het buitenland is geboren en ten minste een in het buitenland geboren ouder heeft. Tweede-generatie-allochtoon is een persoon die zelf in Nederland is geboren en ten minste één ouder heeft die in het buitenland is geboren. De algemene groep allochtonen is vaak uitgesplitst naar westers (landen die qua cultuur enigszins overeenkomen met Nederland) en niet-westers (de rest).

NRC-correspondenten in onder meer Rusland, Frankrijk, Hongarije, Spanje, Groot-Brittannië en de Verenigde Staten laten weten dat het woord allochtoon in ‘hun’ landen inderdaad niet bestaat zoals hier. Ook de meeste Nederlandse onderzoekers met als aandachtsgebied etnische categorisering, geven aan een term vergelijkbaar met het Nederlandse ‘allochtoon’ niet te kennen. Of in elk geval dat zo’n term niet wijdverbreid is. „We moeten die termen in ieder geval altijd uitleggen als we ze gebruiken in internationale papers of op congressen”, zegt Saskia Bonjour van de Universiteit Leiden. Er is in andere landen vaak wel een vertaling van het woord, maar het wordt niet in beleid of officiële stukken gebruikt en heeft een andere lading. Wel kennen veel landen een vorm van categorisering, vaak naar land of werelddeel van herkomst, of huidskleur. De grote groep allochtonen uit het Nederlands en het brede gebruik kennen veel landen dus niet. Maar dat betekent niet dat de discussie over categorisering er niet is, die leeft in veel landen net als hier.

Er zijn ook enkele landen die wel op Nederland lijken. In het onderzoek The challenge of measuring immigrant origin and immigration related ethnicity in Europe schrijft onder meer Dirk Jacobs, hoogleraar sociologie aan de Universiteit van Brussel, dat Denemarken, Zweden en Noorwegen vergelijkbare definities kennen als die het CBS hanteert voor allochtonen in Nederland. Ook daar bepaalt het land aan de hand van waar een persoon is geboren en waar zijn/haar ouders zijn geboren, of de persoon als ‘immigrant’ (Udlaendinge in het Deens) aangemerkt wordt of niet.

En dan is er nog de situatie in Franstalig Afrika. Ook daar zijn de woorden autochtoon en allochtoon in zwang, maar daar staat juist het woord autochtoon centraal. Het wordt ingezet om rechten op bijvoorbeeld grond te eisen, of andere claims te doen. Precies andersom dan het gebruik in Nederland dus, waar het woord allochtoon centraal staat, en juist het er niet bijhoren benadrukt.

Nederland is tamelijk uniek in het gebruik van het woord allochtoon. In veruit de meeste landen is er geen term die vergelijkbaar gebruikt wordt. Noorwegen, Zweden en Denemarken vormen de uitzondering. Daar wordt net als hier op basis van het geboorteland van een persoon en zijn of haar ouders bepaald of iemand een immigrant – vergelijkbaar met onze term allochtoon – is of niet. Renske de Greef zat er met haar bewering dat allochtoon enkel in Nederland gebruikt wordt dus net naast. De iets voorzichtigere formulering van Ahmet Olgun dat wij als een van de zeer weinige landen in de wereld dergelijke termen nodig hebben, beoordelen wij echter als waar.