Mongolië neemt unieke stap en verscheurt het verdrag

Een pijnlijke klap voor Nederland in de internationale discussie over belastingontwijking. Mongolië neemt een unieke stap en zegt het belastingverdrag op.

Mijnbouwgigant Rio Tinto in Mongolië. Een afgeleid bedrijfsonderdeel van Rio Tinto heeft een brievenbusfirma in Amsterdam.
Mijnbouwgigant Rio Tinto in Mongolië. Een afgeleid bedrijfsonderdeel van Rio Tinto heeft een brievenbusfirma in Amsterdam. Foto AFP

In de Gobiwoestijn in het zuiden van Mongolië ligt de Oyu Tolgoi-mijn. Die mijn, vernoemd naar turquoise heuvels, herbergt een van de grootste koper- en goudreserves ter wereld. En in die miljardenreserves ligt de oorzaak van een voor Nederland zeldzaam diplomatiek dieptepunt: het door de Mongoolse overheid opzeggen van een bilateraal belastingverdrag.

Mijnbouwbedrijven gebruiken het verdrag om de belastingen in Mongolië te drukken. Volgens het boek Het Belastingparadijs dat vrijdag verschijnt is het zeer uitzonderlijk dat een land eenzijdig een belastingverdrag met Nederland opzegt.

Het verdrag uit 2002 was eigenlijk bedoeld om dubbele belastingen te voorkomen. Maar volgens de Mongoolse parlementsvoorzitter Zandaakhuu Enkhbold „verliest de Mongoolse staat inkomsten” door het belastingverdrag. „Nederland wordt gebruikt als een hub voor bedrijven die belasting ontwijken”, zo stelde hij in november volgens een Tax Alert van belastingconsulent PwC.

Voor internationale bedrijven is het vanwege gunstige fiscale regels en een verdragennetwerk met zo’n 90 landen zeer aantrekkelijk om geldstromen via een dochterbedrijf in Nederland te laten lopen. Nederland dankt er de bijnaam ‘belastingparadijs’ aan en ze hebben gezorgd voor een heuse bedrijfstak: die van de trustkantoren. Zij besturen de naar schatting 23.000 doelvennootschappen die Nederland rijk is en die in de volksmond ook wel ‘brievenbusbedrijven’ worden genoemd.

Een van die bedrijven is: Oyu Tolgoi Netherlands B.V. uit Amsterdam. Het hoort bij het Canadese mijnbouwbedrijf Turquoise Hill dat op zijn beurt weer deels eigendom is van de mijnbouwgigant Rio Tinto. Oyu Tolgoi –Mongools voor turquoise heuvel– heeft geen eigen vestiging in Amsterdam maar wordt beheerd door trustkantoor Intertrust.

Uit het jaarverslag over 2011 dat via de Kamer van Koophandel is op te vragen, blijkt Oyu Tolgoi Nederland over een belang van bijna 1,2 miljard dollar te beschikken in de Mongoolse dochter (een groei van bijna 500 miljoen in een jaar). Meer dan een miljard dollar op de balans, maar er werkt niemand, meldt het jaarverslag. „Het bedrijf heeft geen medewerkers en betaalt dus geen loon, salaris of sociale premies.”

Dat Mongolië hinder ondervindt van die Nederlandse link met de lokale steppen beschreef hoogleraar belastingrecht Geerten Michielse in een paper uit 2011. Via een dochteronderneming op de Britse Maagdeneilanden investeerde het Canadese mijnbouwbedrijf in het mijnveld in de Gobiwoestijn. Nadat de contracten tussen de Mongoolse autoriteiten en de dochteronderneming waren gesloten, verkocht het haar aandelen aan een Nederlandse tak.

Vanwege het belastingverdrag tussen Mongolië en Nederland waarin bepaalde bronheffingen zijn geminimaliseerd, verdampten de belastinginkomsten voor het regime in Ulaanbaatar. „De partijen die hiervan profiteren zijn de Canadese investeerder en (marginaal) de Nederlandse fiscus”, constateerde Michielse die Nederland destijds opriep om het verdragsbeleid ten aanzien van ontwikkelingslanden tegen het licht te houden. Tegenwoordig werkt Michielse bij het IMF – hij kan daarom niet ingaan op vragen over lidstaten.

Voor politiek Den Haag en staatssecretaris Frans Weekers van Financiën (VVD) is de opzegging pijnlijk. Temeer omdat die komt in een tijd van internationale ophef en verontwaardiging over belastingontwijking, aangewakkerd door bedrijven als Starbucks, dat Nederland gebruikte om de belastingen in Engeland te drukken. De grote industriële landen – de G20 – kondigden vorige week aan maatregelen te nemen tegen belastingontwijking.

Dat Nederlandse belastingverdragen slecht zijn voor ontwikkelingslanden omdat ze faciliteren dat bedrijven de belasting kunnen ontwijken, wordt al enige tijd gesteld door Stichting Onderzoek Multinationale Ondernemingen (SOMO) en de organisatie Tax Justice. Staatssecretaris Weekers en zijn ministerie houden daarentegen al langer bij hoog en laag vol dat belastingverdragen met Nederland gunstig zijn voor ontwikkelingslanden omdat ze voor meer investeringen zouden zorgen.

In Mongolië wordt daar dus beduidend anders over gedacht en het land vindt zelfs het IMF aan zijn kant. In een adviesrapport aan de Mongoolse autoriteiten uit juni 2012 kwalificeert het de belastingverdragen die Mongolië met Nederland en nog drie landen heeft als „problematisch” en adviseert „onmiddellijke actie”. Die heeft het land genomen.