Politieke impasse Italië: waarom links niet won en Berlusconi het weer flikte

Cartoon Kap

Het was een spannend nachtje in Italië. De winst leek op zak, maar toch liep het anders voor de linkse partij van leider Pier Luigi Bersani. Hoe kon het zo mis gaan? Waarom flikte Berlusconi het opnieuw en waarom stelde Monti zo teleur?

Italië werd niet fijn wakker vanochtend. Links heeft een meerderheid in het lagerhuis en rechts heeft een meerderheid in de Senaat. Een impasse dreigt.

Italië-redacteur Marc Leijendekker beantwoordt vandaag in NRC Handelsblad de belangrijkste vragen.

Waarom heeft links niet gewonnen?
De stemming bij de Democratische Partij gisteravond was om te snijden. Gerekend werd op een eenvoudige verkiezingswinst, maar dat pakte anders uit. De linkse partijen onder leiding van Pier Luigi Bersani mogen dan de meerderheid hebben in de Kamer van Afgevaardigden. Door het verdeelde parlement is een stabiel kabinet dat de hervormingen van Mario Monti doorzet ver weg. Waar ging het mis?

Bersani beloofde verandering, maar straalde niet uit dat hij anders is – dat zou ook moeilijk zijn geweest voor een 61-jarige die vrijwel heel zijn leven politiek actief is geweest voor de partij. Iedereen op links is ervan overtuigd dat de partij met de 24 jaar jongere Matteo Renzi, de goedgebekte burgemeester van Florence, meer uitstraling had gehad.

Illustratie NRCIllustratie NRC

Hoe flikte Berlusconi het opnieuw?
Berlusconi leek verleden tijd, maar ineens was hij daar weer. Drie keer was hij premier van Italië en na zijn gedwongen aftreden in november 2011 en schandalen met jonge meisjes leek het gedaan met Il Cavaliere. Maar toen Berlusconi eind vorig jaar constateerde dat zijn partij in de peilingen onderuit dreigde te gaan, besloot hij weer een poging te wagen.

Via een media-offensief wist Berlusconi zichzelf, vrijwel afgeschreven, weer op de kaart te zetten. Dat was niet alleen maar propaganda via de eigen zenders. Een keerpunt was een lang interview met Michele Santoro, een van zijn meest verbeten critici. Showman Berlusconi kwam daar strijdbaar uit – iedereen herinnert zich de theatrale manier waarop hij een stoel schoonveegde waarop een tegenstander had gezeten.

Berlusconi’s belofte de gehate belasting op het eerste huis terug te betalen bleek ook een schot in de roos. Over de haalbaarheid daarvan ging het nauwelijks. “Desnoods betaal ik die uit eigen zak”, zei Berlusconi.

Cartoon Patrick ChappatteCartoon Patrick Chappatte

Waarom stelt Monti zo teleur?
De Italianen zijn niet blij met de strenge bezuinigingspolitiek van Mario Monti. De verkiezingen maken duidelijk dat negen van de tien Italianen Monti en zijn pro-Europese koers niet zien zitten.

De steun voor de boodschap van Monti (saneren en hervormen om bij Europa te blijven) brokkelde steeds verder af. Monti heeft onderschat hoezeer zijn prestige gekoppeld was aan zijn rol als technocratisch en onpartijdig bestuurder. En ook hoeveel pijn de bezuinigingen hebben gedaan – pijn die niet is verzacht door hervormingen, want daarmee is nauwelijks een begin gemaakt. Het hielp niet dat medestanders in zijn beweging Scelta Civica (Burgerkeus) overkwamen als rijke burgers die weinig voeling hebben met gewone mensen.

Beppe Grillo. Cartoon KapBeppe Grillo. Cartoon Kap

Waarom is Grillo zo populair?
Een komiek van 64 jaar is in één keer de grootste partij van Italië geworden. Via internet heeft hij mensen bij elkaar gebracht die denken zoals hij: de oude politieke klasse moet oprotten. En ook: Europa vraagt veel te veel bezuinigingen van de Italianen.

Grillo heeft zowel bij links als rechts een snaar geraakt met zijn kritiek op een politieke klasse die in zichzelf is gekeerd en waarin velen zichzelf hebben verrijkt en zich schuldig hebben gemaakt aan corruptie. Berlusconi, maar vooral ook Bersani en Monti, hebben de onvrede over de manier waarop de Italiaanse politiek werkt, onderschat. De Grillo-aanhang heeft de politiek “een oorvijg” gegeven, schrijft de Corriere della Sera. Dat, meer dan instemming met een duidelijk plan, bewoog kiezers om op Grillo te stemmen.

Lastig, lastig. Wat betekent de uitslag voor Italië?
Tja, wat nu? De patstelling is volledig. Drie opties liggen voor de hand.

Heel snel nieuwe verkiezingen, een minderheidskabinet met wisselende steun in de Senaat, of een grote coalitie die een aantal hervormingen gaat uitvoeren. Een grote coalitie van Bersani en Berlusconi is onwaarschijnlijk. Daarvoor zijn de tegenstellingen op veel punten te groot. Ook is het onwaarschijnlijk dat het nieuwe parlement, dat op 15 maart voor het eerst bijeenkomt, nu wel snel overeenstemming zou bereiken over een nieuwe kieswet. Bovendien komt er nog een andere belangrijke verkiezing aan: die van de opvolger voor president Napolitano.

Lees het volledige artikel van Marc Leijendekker en de gevolgen van de Italiaanse verkiezingsuitslag voor Europa vandaag in NRC Handelsblad. Abonnees kunnen ook de digitale editie lezen.