Opeens is energie duur in Bulgarije

In de winter zijn Bulgaren de helft van hun inkomen kwijt aan energie. Nu de prijzen stijgen, krijgt het Westen daarvan de schuld.

Protesters shout slogans during a protest in Sofia on February 24, 2013. Tens of thousands of protesters rallied across Bulgaria on Sunday to denounce austerity measures and corruption plaguing the country, just days after the right-wing government was forced to resign. AFP PHOTO / DIMITAR DILKOFF
Protesters shout slogans during a protest in Sofia on February 24, 2013. Tens of thousands of protesters rallied across Bulgaria on Sunday to denounce austerity measures and corruption plaguing the country, just days after the right-wing government was forced to resign. AFP PHOTO / DIMITAR DILKOFF AFP

sofia. - De iele, werkloze Danijel Ivanov staat in een metrostation in Sofia achter een tafeltje met lijsten. Op het stencil dat aan de rand van het tafeltje wappert staat dat dit een initiatief is van een comité van bezorgde burgers: ze willen een referendum over het nationaliseren van de energiesector.

Maar naast de lijsten ligt de folder van Dimitar Stoyanov, een nationalistisch politicus. En Ivanov, een magere man, krijgt 7,50 euro per dag van hem om activist te zijn, vertelt hij er eerlijk bij. Zo gaat dat in Bulgarije: de volkswoede over steeds hogere energierekeningen en tegen Europese energiedistributeurs wordt door Bulgaarse politici handig aangewakkerd voor hun eigen spelletjes.

Afgelopen week verklaarde premier Bojko Borisov dat de vergunning van de Tsjechische energiemaatschappij CEZ die de stroom levert in de meest dichtbevolkte delen van Bulgarije, „nog voor het einde van de dag” zou worden ingetrokken. De energie- en waterautoriteit kreeg opdracht de procedure daartoe in gang te zetten. Die loopt nog.

Het heeft evenwel geleid tot een diplomatieke rel met Tsjechië. En een dag later trad de regering af en brak een periode van politieke instabiliteit aan. Niemand durft te voorspellen hoe de verkiezingen in mei uitpakken. Dit weekend gingen opnieuw tienduizenden Bulgaren de straat op om hun frustratie te uiten over hoge energierekeningen en halfslachtige hervormingen door corrupte politici.

Bulgarije is daarmee het strijdtoneel voor botsende Europese energiebelangen. De bokkensprongen van ruziënde en stuntelende Bulgaarse politici kunnen soms niet anders worden verklaard dan met verwijzing naar hun vermoedelijke opdrachtgevers. Steeds is de vraag: luisteren ze naar Brussel of naar Moskou? En is de Zuidstroompijnlijn die dwars door Bulgarije wordt aangelegd straks exclusief voor gas van het Russische Gazprom, of kunnen andere bedrijven daar ook gebruik van maken?

De Tsjechische en Oostenrijkse maatschappijen CEZ, EVN en Energo-Pro die sinds 2005 de energiedistributie in Bulgarije doen en die nu zwaar onder vuur liggen, zijn het Europese gezicht van de markt. Ze zijn verantwoordelijk voor het moderniseren van het verouderde en verwaarloosde systeem. En werken met door een regeringsorgaan vastgestelde tarieven en winstmarges. 'Op meer dan negentig procent van de prijs hebben wij geen invloed', verweert de leiding van CEZ zich in een persverklaring.

In verhouding tot andere Europese landen is energie in Bulgarije nog altijd goedkoop, vertelt Latchezar Bogdanov, analist bij Industry Watch, een bedrijf dat marktanalyses doet in Bulgarije. „Onder de Sovjetunie, maar ook in de jaren negentig was energie bijna gratis. Maar de vervuiling door bruinkool was groot, het kernafval lag naast de reactor opgeslagen. Niemand investeerde in onderhoud of modernisering”, legt Bogdanov uit. Kernenergie was de melkkoe voor de rest va de economie. „Prijzen moesten een keer omhoog, maar iedere regering schoof dit voor zich uit.”

Afgelopen jaar werd de prijs door de regering met twaalf procent verhoogd. Bulgaren voelen elk tientje verschil direct in hun portemonnee. Voedsel en energie zijn de grootste kostenposten. Gemiddeld gaat veertien procent van het budget per huishouden naar elektriciteit. Het meeste daarvan in de wintermaanden, als gemakkelijk meer dan vijftig procent van een inkomen aan stroom opgaat.

Burgers vertrouwen de bedrijven die het verbruik controleren voor geen cent en houden hun rekeningen nauwlettend in de gaten. Iedere maand wordt de stroom opgenomen. De energiemeters hangen buiten de huizen, zodat de inspecteurs er gemakkelijk bij kunnen. In nieuw en/of illegaal gebouwde wijken hangen dikke bundels stroomkabels boven de straten. Ondergrondse infrastructuur ontbreekt.

Het is gemakkelijk Bulgaren te mobiliseren als het om energie gaat. Dat komt mede doordat het een bron van nationale trots is dat Bulgarije als een van de weinige landen op de Balkan genoeg elektriciteit opwekt om in de eigen behoefte te voorzien en soms te exporteren.

Rusland heeft aan Bulgarije een goede bondgenoot binnen de EU en heeft die nu ook nodig, want er staan grote belangen op het spel. De Russische gasgigant Gazprom bouwt aan een gasleiding door de Zwarte Zee (om Oekraïne heen) die in Bulgarije aan land komt en dwars door het land heen gaat. Aan dat miljardenproject kan Bulgarije goed verdienen.

Tsjechische en Oostenrijkse energiemaatschappijen maken zich nu op voor een strijd met de regering. Met verkiezingen in aantocht wil geen Bulgaars politicus het openlijk opnemen voor buitenlandse energiemaatschappijen die hoge rekeningen sturen. Daarvoor zijn debelangen te groot – en de maatschappijen een te gemakkelijke zondebok.