De oermens had geen last van gaatjes

De jagers-verzamelaars van 7.500 jaar geleden hadden gezondere tanden dan wij Oorzaak is de overgang naar de landbouwcultuur Het ‘oermenu’ van vis, vlees en bessen was beter voor de mondflora

Redacteur Medische Wetenschap

De introductie van de landbouw, maar vooral de industriële revolutie, is rampzalig geweest voor het gebit. Nieuw archeologisch onderzoek laat zien dat de mondflora van jagers-verzamelaars 7.500 jaar geleden veel gezonder was dan die van moderne mensen. Doordat mensen steeds meer suikers zijn gaan eten is de bacteriepopulatie verschraald. Ziekmakende soorten gingen de boventoon voeren. Dat concluderen onderzoekers onder leiding van Alan Cooper van de University of Adelaide, Australië, in een opmerkelijk artikel dat in het wetenschappelijke tijdschrift Nature Genetics is gepubliceerd.

Cooper en zijn team van internationale DNA-onderzoekers en tandartsen slaagden erin terug te kijken tot in het Stenen Tijdperk. De bacteriën in de mond van de mensen die toen leefden, blijken gefossiliseerd in het tandsteen op hun tanden en kiezen. Omhuld door een dun laagje kalk is het DNA van deze bacteriën duizenden jaren na dato nog zodanig intact dat de onderzoekers met geavanceerde DNA-technieken precies konden zien welke soorten in het speeksel en de tandplak van onze verre voorouders zaten.

De menselijke mondflora onderging een eerste belangrijke verschuiving bij de overgang van een jager-verzamelaarcultuur naar een landbouwcultuur. Het oermenu van vis, vlees, bessen en planten werd geleidelijk vervangen door voeding op basis van granen, peulvruchten en zuivel. De introductie van ‘zachte koolhydraatrijke’ voeding leidde tot een toename van schadelijke bacteriën in de mond, schrijven de onderzoekers. In vergelijking met jager-verzamelaars hadden boeren in de late Steentijd en de Middeleeuwen vaker kwalijke bacteriën in hun mond. Het gaat om Porphyromonas gingivalis en Tannerella- en Treponema-bacteriën die ernstige ontstekingen van tandvlees en kaakbot veroorzaken.

Onbehandeld leiden zulke ontstekingen vaak tot het verlies van kiezen en tanden. Het was archeologen al opgevallen dat de mensenresten die ze opgroeven uit de landbouwtijd slechtere gebitten hadden dan daarvoor. Nu lijkt de microbiologische oorzaak ervan gevonden te zijn.

Met de mondflora van de moderne westerse mens is het nog treuriger gesteld, schrijven Cooper en zijn mensen die daarvoor zichzelf als proefkonijnen namen. In vergelijking met middeleeuwse boeren zijn er nog meer ontstekingsverwekkende bacteriën bijgekomen. Maar belangrijker nog is de grote toename van de bacterie Streptococcus mutans, die ‘gaatjes’ in tanden en kiezen veroorzaakt. Daar is maar één verklaring voor, schrijven de onderzoekers: onder invloed van de Industriële Revolutie die 200 jaar geleden op gang kwam is geraffineerd voedsel, riet- en bietsuiker beschikbaar gekomen. De enkele en dubbele suikers die daarin zitten zijn de voornaamste voedselbron voor de verzurende bacteriën in tandplak die het glazuur aantasten.

Daarnaast blijkt de diversiteit van de mondflora tegenwoordig een stuk minder groot dan in de Middeleeuwen of in het Stenen Tijdperk. Potentieel gevaarlijk, schrijven de onderzoekers, want dat maakt de mond gevoeliger voor verstoringen en zorgt ervoor dat ziekmakende bacteriën gemakkelijker kunnen domineren.

Ernstige tandvlees- en kaakbeenontstekingen zijn vaker in verband gebracht met suikerziekte, reuma en hartziekte. Dat zou komen doordat de ziekteverwekkers uit de mond het lichaam in een voortdurende staat van ontsteking brengen. Vaak is het verband gelegd met de toename van deze ziekten in – pakweg – de laatste 50 jaar onder de algemene bevolking. Maar omdat nu blijkt dat die orale ziekteverwekkers al verschenen bij de introductie van de landbouw, en zijn gebleven, zijn die ontstekingen in de mond misschien niet de oorzaak van toegenomen welvaartsziekten, maar meer een factor die eraan bijdraagt.

Volgens hoogleraar experimentele preventieve tandheelkunde aan de Universiteit van Amsterdam, Bob ten Cate, hoeft de moderne mens niet direct terug naar het voor de mond kennelijk gezonde dieet van jagers-verzamelaars uit het Stenen Tijdperk. „Met goed poetsen kom je al een heel eind”, zegt Ten Cate. „Vooral sinds de introductie van fluoride kunnen we tandbederf goed onder controle houden. Maar het succes daarvan vlakt wel af. Tegenwoordig snoepen we zo veel dat ook fluoride niet meer toereikend is.”