Zo klinkt een bliksemflits bliksemflits

Festival Sonic Acts begint vandaag Geluid, kunst en wetenschap met als thema zwarte materie Zo vertaalt Edwin van der Heide de elektromagnetische golven om ons heen in geluid

Redacteur Cultuur

Onderzeeboten doen het, de blikseminslag en het Noorderlicht doen het: ze stralen. Ze zenden natuurlijke elektromagnetische radiogolven uit, dezelfde die de antenne van je radio ontvangt, maar dan tienduizend keer zo lang. Horen kan je ze niet, want daarvoor hebben wij geen sensoren. Maar als Edwin van der Heide 200 meter kabel uitrolt in het Vondelpark, lukt het wel. Samen met collega Jan-Peter Sonntag vertaalt de geluidskunstenaar ‘onzichtbaar’ licht in geluid.

Zondag jammen de twee met hun zelfgemaakte antennes in de Vondelkerk in Amsterdam tijdens Sonic Acts. Het festival voor geluid, kunst en wetenschap gaf de vijftiende editie The Dark Universe als thema mee en richt zich op de donkere materie om ons heen.

Dus onderzoeken de geluidskunstenaars zondag wat we allemaal niet horen om ons heen. De lading die vrijkomt als de tram vertrekt, de straling van een wasmachine die aangaat, of de radiosignalen die een onderzeeër uitzendt in de Japanse Zee.

Kunnen wij dat horen in Amsterdam? Nou, de Japanse Zee is misschien wat ambitieus, zegt Van der Heide in twee op elkaar gestapelde zeecontainers in de haven van Rotterdam. „Maar de Noordzee lukt wel.”

Tussen de overslagkranen en de fabriekshallen, klust Van der Heide hier aan zijn laatste installatie: Rundfunk-empfangssaal. Met hun reuzenantennes vangen Van der Heijde en Sonntag radiogolven op met lengtes tot tienduizenden kilometers. Onderzeeërs gebruiken de ultralage frequenties om te communiceren, omdat die golven wel door de zee heengaan.

Pfieeeeuw

De golven ontstaan ook in de natuur, als de bliksem inslaat, of door een zonnewind zoals bij het Noorderlicht. Van der Heide: „Wat wij er zo spannend aan vinden is dat het een hele lange golf is, wel tienduizenden kilometers. Als hier een bliksemflits is geeft dat een golf die twee of drie keer rond de aarde gaat. En dan hoor je hem dus ook twee keer gaan.”

Of bij het Noorderlicht. Noorderlicht stralen kan je ontvangen tot in Afrika, zegt Van der Heide: „Je herkent het vanwege het karakteristieke geluid. Pfieeeuw.”

Het interieur van de loods, met twee op elkaar gestapelde ‘interactieve hovercrafts’, werkbank en eindeloze sorteerdozen draadjes en schroefjes, doet eerder denken aan de werkplaats van professor Barabas dan een geluidsstudio.

Is wat Van der Heide maakt nou geluidskunst of muziek? „Die vraag beantwoord ik liever niet. Ik denk niet in hokjes.”

Zijn achtergrond is in elk geval muzikaal. Van der Heide was de eerste die in 1992 afstudeerde in sonologie, elektronische muziekcompositie, aan het conservatorium in Den Haag. Als tiener wist hij al dat hij live wilde componeren met klanken, om niet te hoeven voldoen aan een „vooraf bepaald beeld van wat muziek was”.

Maar hoe vertaal je elektromagnetische golven in geluid? Radiogolven hebben een elektrische en een magnetische component. Het elektrische deel vang je op met een hele lange kabel die ladingsverschillen om ons heen meet. Die rolt Van der Heide uit in het Vondelpark.

Met een ronde koperspoel meet collega Sonntag het magnetische deel, de verplaatsing van elektronen. Ook hier geldt: hoe groter hoe beter. De antennes die Sonntag in zijn achtertuin in Berlijn heeft gemaakt, hebben een diameter van een meter. Ze zijn richtingsgevoelig. Tijdens het optreden beweegt hij ze heen en weer.

Planggg

Op zijn bureau ligt een kleine test opstelling – een staafje ferriet (ijzerstof) met koperdraad, zelf gesoldeerd. Met de koperspoel beweegt hij langs computer, telefoon, stopcontact. Het geluid laat zich het beste omschrijven als het gezoem dat je hoort als je stroom op je speakers laat staan. „Ik vang het op, maak er een elektrisch signaal van en versterk het. Meer is het niet.”

Wat is er te horen op de lage golf? „’s Avonds kan je ineens radiostralen uit Rusland in Amsterdam horen. Dat komt door een verandering in de atmosfeer.”

Gaan we dat zondagavond dan ook horen in het park? „We gaan zeker dingen uit de atmosfeer ontvangen. Bliksem. Onderzeeërs. Ik zou het heel leuk vinden als we geluid horen dat de wereld is rondgegaan. Dan hoor je in een tiende van een seconde twee keer hetzelfde. Planggg. Maar er is natuurlijk ook heel veel wat in de stad zelf ontstaat. Alles waar stroom doorheen loopt, straalt eigenlijk elektronische lading uit.”

In totaal maakt het duo gebruik van zes grote antennes. Na bewerking van de straling kiest Van der Heide via een mengpaneel welk geluid er door de speakers klinkt. Een compositie dus.

Maar is het ook mooi? „Ik denk liever in termen van interessant in plaats van mooi.”