Mondriaan was dol op vrouwen

Piet Mondriaan was een losse, warme man, geen koele kunstmonnik. Aldus een nieuw kwartetspel van het Haags Gemeentemuseum.

Het Haags Gemeentemuseum heeft Valentijnsdag aangegrepen om Piet Mondriaan, Nederlands belangrijkste moderne kunstenaar, een hartstochtelijker reputatie te bezorgen. Het museum heeft de grootste Mondriaan-collectie ter wereld, waaronder Victory Boogie Woogie, het onvoltooide geometrisch-abstracte schilderij waaraan Mondriaan tot aan zijn dood in 1944 werkte.

Het beeld van Mondriaan als ‘een monnik’, een man die alleen maar ‘een teruggetrokken leven leidde gewijd aan de kunst’ en ‘berekend, klinisch’ zijn kunstwerken construeerde, klopt niet, schrijft Benno Tempel, directeur van het Gemeentemuseum. Om te laten zien dat Mondriaan (1872-1944) ook een avontuurlijke kant had die ook in zijn kunst terug te vinden is, heeft het Gemeentemuseum samen met het Rijksbureau voor Kunsthistorische Documentatie een bijzondere publicatie uitgebracht: een kwartetspel over de vrouwen in het leven van de kunstenaar, geïllustreerd met zwart-witfoto’s. En met een klein begeleidend tekstboekje met een (kunst)historische verantwoording.

Liefde & Inspiratie, de vrouwen van Piet Mondriaan heet het spel met 52 kaarten/vrouwen in een vurig rood doosje. Daarop staat een foto van Mondriaan naast typische jarendertigschoonheden; vrouwen bij hem aan tafel tijdens een etentje in 1930 in Parijs, de stad van de moderne kunst, waar hij sinds 1912 woonde en werkte. De Amerikaanse fotografe Op de foto leunt Florence Henri op zijn schouder. Zij komt in het kwartet voor in de categorie ‘Aanbidsters’: Henri bezocht de kunstenaar om een fotoreportage te maken, ze raakten bevriend, en ze kwam veel in Mondriaans atelier aan de Rue de Départ. „Alles blijft leuk totdat zij langer dan drie maanden bij Piet intrekt, zonder dat die hier eigenlijk mee akkoord gaat. Uiteindelijk vraagt Piet een vriend om haar te ‘verwijderen’, omdat hij op deze manier niet meer aan werken toekomt”, zo luidt de tekst op de kaart.

Geblokkeerd liefdesleven

Waarom brengt het Haags Gemeentemuseum een kwartetspel uit over de liefdes, affaires en vriendschappen van de belangrijkste kunstenaar in hun collectie? Conservator Hans Janssen: „Een paar jaar geleden zat ik bij een symposium over Mondriaan, en ik ergerde me eraan hoe deskundigen voor de zoveelste keer het beeld opriepen van de seksueel geremde, afstandelijke, als een monnik levende Mondriaan. Hij was abstract gaan schilderen omdat hij een geblokkeerd liefdesleven had; hij begreep vrouwen niet, kon er niet mee omgaan, was vast homo. Dat beeld klopt niet. Mondriaan was een vrolijke, warmbloedige man: ‘Ik kan wel een kwartet samenstellen van vrouwen met wie hij affaires heeft gehad’, riep ik toen geërgerd.” Janssen was niet echt van plan dat te doen, maar iemand herinnerde hem eraan, en het idee kreeg serieus vorm.

Janssen: „Het idee van Mondriaan als de strenge hogepriester van de moderne kunst hoort heel erg bij de houding van de moderne kunstenaar dat zijn werk voor zich spreekt, dat de persoon er niet toe doet. Het werd door Mondriaan zelf ook gecultiveerd. Maar uit ons onderzoek komt over zijn persoonlijk leven een ander beeld naar voren. Van een open man, die veel mensen op bezoek kreeg op zijn atelier, die hield van diepe discussies over kunst, jonge kunstenaars stimuleerde, graag danste, modern danste – hij was hartstochtelijk op zoek naar het moderne leven.

„Wij proberen als museum zo dicht mogelijk bij Mondriaan te komen, en daar hoort dit beeld ook bij. Hij probeerde op allerlei vlakken hartstochtelijk het moderne leven te ontdekken. In New York in 1941 heeft hij als 69-jarige een affaire met de 33-jarige Lee Krasner en schuimt met haar de jazzclubs in Manhattan af, om wild te dansen als de muziek opzwepend genoeg is. Hij leert via Krasner, zelf kunstenares, ook Jackson Pollock kennen: hij is een vroege bewonderaar van zijn werk.”

Nachtelijke wandelingen

De relaties van Mondriaan en de vrouwen zijn in dit kwartet in dertien categorieën onderverdeeld, van Familie en Collega’s tot Nachtelijke Wandelingen en Danseuses. Zo maken we kennis met Mondriaans moeder, en met de juffrouwen uit deftig Amsterdam voor de Eerste Wereldoorlog die schilderles van hem kregen. Een van hen werd zijn verloofde in 1911: Greta Heijbroek, een Amsterdamse koopmansdochter. Maar Mondriaan verbrak die verloving toen hij in 1912 naar Parijs vertrok.

Verder komen verzamelaars van zijn werk (Helene Kröller-Müller en Peggy Guggenheim) aan bod, muziekvriendinnen en zijn betrekkingen met dames van losse zeden. De danseuses met wie je in Parijs tegen betaling uit dansen kon gaan, boden ook seksuele diensten aan. Zoals de Russische dichteres Elsa Triolet: zij was het waarschijnlijk, aldus het kwartet, die zei toen ze Mondriaans strak ingerichte atelier betrad: „Mais... on ne peut pas faire l’amour ici.”

In het kwartet is ook als ‘Danseuse’ Tiny ‘Puma’ Vantongerloo opgenomen, de vrouw van kunstenaar Georges Vantongerloo. Hij en Puma kenden Mondriaan sinds 1920. Mondriaan danste veel met Puma, maar in 1934 brak Vantongerloo abrupt met ‘zijn beste vriend Piet’: „Vantongerloo verdient nauwelijks en daarom begint Puma affaires”, zo meldt het kwartet. „Of Piet ook klant was, is onzeker, maar de dansbezoekjes van Puma aan Piets atelier houden in 1934 op. Vantongerloo verzaagt in razernij het echtelijk bed tot een sculptuur. Piet houdt zich stil. Vantongerloo noemt het de onverkwikkelijke ‘affaire Mondrian’.”

Liefde & Inspiratie, de vrouwen van Piet Mondriaan. Kwartetspel. Haags Gemeentemuseum €12,95.