Meer regels en wetten, geen betere voedselveiligheid

De rel met paardenvlees toont aan dat meer regels geen garantie zijn voor grotere veiligheid met voedsel. Twee experts dragen oplossingen aan.

Incidenten als ‘paardengate’ zijn funest voor het vertrouwen in de veiligheid van ons voedsel. Na de ‘zalmonellacrisis’ veroorzaakt door een Harderwijks visbedrijf was het even stil, maar de zorgen om voedselveiligheid zijn terug van weggeweest.

Het is nog onduidelijk wat de gevolgen zijn voor de volksgezondheid, maar het incident met paardenvlees laat zien dat we voor nieuwe uitdagingen rondom voedselveiligheid staan. Door de internationalisering van voedselaanvoerketens, veranderende consumptiepatronen en voedselinnovaties is de kans groter geworden dat er iets misgaat.

Ondanks de controle van voedsel- en warenautoriteiten, zijn de producten met paardenvlees toch op ons bord beland. Het paardenvleesschandaal is tekenend voor de paradoxale situatie in Europa dat de wetgeving zich opstapelt, maar nieuwe voedselveiligheidsrisico’s zich blijven aandienen.

Door de internationalisering van de aanvoerketen van ons voedsel groeit de lijst met betrokkenen in het paardenvleesschandaal met de dag: een Roemeens abattoir, een Cypriotische handelaar, Franse en Nederlandse leveranciers en supermarkten in Groot-Brittannië, Duitsland, Oostenrijk, Noorwegen en Nederland.

Onze supermarkten liggen vol met producten waarvan we nauwelijks weten waar ze vandaan komen en wat er precies in zit. Door de globalisering worden voedingsmiddelen steeds vaker samengesteld in verschillende landen waar regelgeving kan verschillenen.

Voedselveiligheidsproblemen worden ook veroorzaakt door wereldwijd veranderende consumptiepatronen. Zo is de veehouderij door de groeiende vraag naar vlees steeds grootschaliger en intensiever geworden. Dit heeft het gebruik van dierlijke antibiotica in de hand gewerkt, waardoor sommige bacteriën resistent werden voor bepaalde menselijke geneesmiddelen. Hoewel paardenvlees over het algemeen minder ‘vervuild’ is dan rundvlees, verklaarde de Britse minister voor milieu dat onderzochte paardenkarkassen medicijnen bevatten die schadelijk kunnen zijn voor de mens.

De intensieve veehouderij wordt in stand gehouden door supermarkten die vlees tegen stuntprijzen aanbieden. Ondanks de toenemende aandacht voor dierenwelzijn, is de consument maar beperkt bereid om meer voor vlees te betalen. Leveranciers maken minder marge op hun vlees, wat gesjoemel met paardenvlees – goedkoper dan rundvlees – in de hand werkt. Door de toenemende vraag naar vlees stijgt ook het risico op ‘zoönotische’ ziektes, die van dier op mens worden overgedragen.

Innovatie in de voedingsmiddelenindustrie brengt ook gezondheidsrisico’s met zich mee. Er wordt veel onderzoek gedaan naar alternatieve eiwitbronnen, zoals algen, die de structuur en smaak van vlees kunnen nabootsen. De introductie van nieuwe ingrediënten vergroot de kans op gezondheidsklachten door allergische reacties of de aanwezigheid van schadelijke chemische stoffen. De huidige regulering en Europese onderzoeksagenda’s sluiten onvoldoende bij aan bij deze nieuwe voedselveiligheidsvraagstukken. Het is dringend nodig dat overheden en onderzoeksinstellingen hun aanpak aanpassen en beter inspelen op deze ontwikkelingen.

Allereerst noopt internationalisering tot onderzoek dat de voedselketens beter in kaart brengt. Daarnaast moet onze wetgeving beter afgestemd worden op de specifieke voedselveiligheidssituatie in het buitenland. Hoewel regulering in de EU steeds strikter wordt, ligt de oorzaak van voedselbesmettingen vaak al eerder in de aanvoerketen, buiten het gezagsgebied van de EU.

Een belangrijk instrument om burgers en overheden in te lichten over gezondheidsrisico’s is het Europese waarschuwingssysteem. Dit treed echter pas in werking wanneer een besmet product al praktisch in het boodschappenkarretje van de consument ligt. Zo ook met het paardenvleesschandaal. Betere samenwerking met landen waar veel van ons voedsel vandaan komt, zoals China en India, is cruciaal.

De zorg om voedselveiligheid is terecht. Terwijl de risico’s veranderen, blijft de aanpak achter. Om hoogwaardige kwaliteit en veilig voedsel te kunnen garanderen, is onderzoek en betere samenwerking in de voedselketen van belang. Vertrouwen komt te voet en gaat te paard.

Marjolein de Ridder en Maarten Gehem zijn strategisch analisten bij The Hague Centre for Strategic Studies.