Leuren met de Watersnoodverslagen

De Wereldomroep en het Muziekcentrum van de Omroep zoeken onderdak voor hun archieven. Een deel van het cultureel erfgoed werd nog net uit de vuilcontainer gevist.

Oud-archivaris Martien Sleutjes in de kelders van de Wereldomroep, waar onder meer een uitgebreide muziekcollectie ligt opgeslagen.
Oud-archivaris Martien Sleutjes in de kelders van de Wereldomroep, waar onder meer een uitgebreide muziekcollectie ligt opgeslagen. Foto Rien Zilvold

Onder de studio’s en redactielokalen van de Wereldomroep ligt een betonnen doolhof van gangen en ruimten. Martien Sleutjes kent de weg tussen de stellingkasten vol banden, platen en documenten. De kelders herbergen het archief en hij was de archivaris. Was, want hij is ontslagen, net als ruim 250 andere medewerkers van de Wereldomroep. Voor een groot deel van het archief is vanaf 1 juli geen bestemming meer.

Als Sleutjes nu wil kijken wat er nog te redden is, moet hij toegang vragen aan de ‘vereffenaar’, de man die noteert wat er nog van waarde in het bedrijf zit en wat weg kan. Vorige maand nog heeft Sleutjes een deel van zijn archief uit een vuilcontainer gevist. De verhuizers waren alvast begonnen met opruimen.

Door de cultuurbezuinigingen van de twee kabinetten-Rutte raakt cultureel erfgoed, opgeslagen in archieven, dakloos. Eerder waren het zogenaamde ‘sectorinstituten’ zoals het Theaterinstituut, Muziekcentrum Nederland en het Jazzarchief die zochten naar een onderkomen voor hun archief. Zij vonden dat uiteindelijk bij de Universiteit van Amsterdam. Nu dringt de tijd voor de omroepinstellingen.

De Wereldomroep zoekt nog onderdak voor zijn uitgebreide muziekcollectie, voor honderden meters papieren archief en voor veel uitzendingen die het sinds 1947 maakte in talen als Indonesisch, Arabisch en Sranantongo. Ook het Muziekcentrum van de Omroep (MCO), dat met 60 procent wordt gekort, heeft geen budget meer voor zijn muziekbibliotheek. Vanaf 1 augustus is er geen plek meer voor vijf strekkende kilometer bladmuziek, soms handgeschreven. De archivaris daar schat dat ongeveer 80 procent daarvan nergens anders in Nederland ligt opgeslagen.

Mediahistoricus Huub Wijfjes ziet het met verbijstering aan. „We hebben instituten als Beeld en Geluid en filminstituut Eye opgericht om te voorkomen dat we niet meer de fouten van de jaren zestig en zeventig zouden maken toen er van alles werd weggegooid. Nu dreigt toch weer hetzelfde te gebeuren. Ik zie gewoon mijn bronnen verloren gaan.”

Als voorbeeld noemt Wijfjes de actuele vraag om nieuw onderzoek naar de politionele acties in Indonesië. „Daarbij zijn mediabronnen van groot belang. De Wereldomroep had daar destijds verslaggevers zitten. Hoe deden die verslag? Of neem de Watersnoodramp. Bij de Wereldomroep liggen de verslagen die daarvan werden gedaan voor het buitenland.”

Opslagruimte is duur, maar de meeste kosten zitten in het toegankelijk maken van archieven. Op het moment dat de archivaris weg is, is de kennis weg, zegt Wijfjes. „Als niemand die collectie begrijpt, komen de managers die puur economisch denken. Levert het nu geld op? Nee, dan verkopen we het of we vernietigen het. Het lastige met archieven is, als het eenmaal weg is, komt het nooit meer terug.”

Voor de Wereldomroep en het MCO lijkt het omroeparchief Beeld en Geluid (B&G) een logische plek, maar hoewel het Nederlandstalige deel van het Wereldomroeparchief er inderdaad wordt ondergebracht, voelt B&G zich enigszins overvraagd. Collectiecurator Hans van der Windt: „Het toegankelijk maken van die grote archieven kost geld en dat krijgen we er niet bijgeleverd. Wij willen bijvoorbeeld de auteursrechten, om met het materiaal nog iets terug te verdienen, maar dat willen de meeste organisaties niet afstaan.”

B&G heeft vooral interesse in gedigitaliseerd audiovisueel materiaal. Jaarlijks krijgt het zo’n achtduizend uur televisie-uitzending en achttienduizend uur radio erbij van de omroepen. „Dat komt bovenop de bestaande collectie, terwijl ons budget krimpt. Digitaal kunnen we het wel aan, maar voor fysiek materiaal zitten de depots zo goed als vol.”

In de kelders van de Wereldomroep struikelt ex-archivaris Sleutjes bijna over een krat banden. Er staan geen labels op, het is onduidelijk waar ze vandaan komen. „Waarschijnlijk van iemand die ontslagen is en zijn bureau heeft leeggehaald. We zouden het moeten bekijken, maar daar is geen tijd voor. Dit gaat ongezien weg.”

In andere ruimten onder het inmiddels halflege gebouw, ligt de muziek, ook een zorgenkindje. 50.000 cd’s, 20.000 lp’s en een kast vol singletjes. Medewerkers van de omroep werden in het verleden aangespoord om zo veel mogelijk lokale muziek van over de hele wereld te verzamelen om te kunnen gebruiken bij reportages. Er staat van alles door elkaar: Surinaamse kawinamuziek, afrobeat van Fela Kuti naast de Rolling Stones en obscure Arabische opnames. Of de opname van een rijstvogeltje, je zult het maar net nodig hebben.

Een nog veel omvangrijker muziekarchief ligt nu nog in de bibliotheek van het Muziekcentrum van de Omroep. Dan gaat het om bladmuziek van radio-ensembles vanaf de jaren dertig. Handgeschreven muziek van bigbands als de Skymasters en de Ramblers, composities van bijvoorbeeld Louis Andriessen, Harry Bannink en Boy Edgar, maar ook hoorspelen en het volledige archief van het Metropole Orkest. Vanaf 1 augustus is het dakloos. „Het is tachtig jaar omroepgeschiedenis’’, zegt MCO-archivaris Jan Jaap Kassies, „maar Beeld en Geluid vindt het blijkbaar niet belangrijk genoeg. We zijn nu aan het lobbyen in Den Haag, het mag niet verloren gaan.”

„Iedereen kijkt naar elkaar”, zegt Wijfjes. „Aan het beheren van zo’n archief zitten hoge kosten en het probleem is acuut. Maar geen enkele instelling neemt verantwoordelijkheid. Zo oordeelden ambtenaren van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap dat de Wereldomroep niet onder de archiefwet valt, omdat het geen overheidsorgaan is. Dus komt het Nationaal Archief niet in aanmerking. En Beeld en Geluid heeft weer geen geld en infrastructuur voor papier, ook al is het omroepgeschiedenis.”

Muziek is lastig voor B&G, legt Van der Windt uit. „Weliswaar betreft muziek ongeveer eenderde van het totale archief, maar die collectie is alleen beschikbaar voor omroepmedewerkers. Wij hebben geen publieksfunctie voor het uitleveren van muziek of bladmuziek.” Bovendien heeft B&G de Rolling Stones al lang. Gedeeltelijke overname zou leiden tot cherry picking, de grote angst van elke archivaris, want juist het volledige archief vertelt het verhaal. Op Marktplaats dan maar? In de kelders onder de Wereldomroep trekt Sleutjes een vies gezicht. „Hé, dat zijn geen leuke grapjes.”