Kunst was kunst, in de ijstijd

In Londen is kunst uit de ijstijd te zien die ook verrassend hedendaags lijkt: beeldjes werden nat in het vuur gegooid en ontploften met een knal.

An oldest known portrait of a woman sculptured from mammoth ivory dates at least 27,000 old, discovered at Dolni Vestonice, Moravia, Czech Republic is seen on display in an exhibition 'Ice Age Art : arrival of the modern mind' at the British Museum in London, Tuesday, Feb. 5, 2013. The sculpture The exhibition present masterpieces create from the last Ice Age between 40,000 and 10,000 years ago, drawn from across Europe, by artists with modern minds and presented alongside modern works to illustrate the fundamental human desire to communicate and make art as a way of understanding ourselves and our place in the world. (AP Photo/Sang Tan)
An oldest known portrait of a woman sculptured from mammoth ivory dates at least 27,000 old, discovered at Dolni Vestonice, Moravia, Czech Republic is seen on display in an exhibition 'Ice Age Art : arrival of the modern mind' at the British Museum in London, Tuesday, Feb. 5, 2013. The sculpture The exhibition present masterpieces create from the last Ice Age between 40,000 and 10,000 years ago, drawn from across Europe, by artists with modern minds and presented alongside modern works to illustrate the fundamental human desire to communicate and make art as a way of understanding ourselves and our place in the world. (AP Photo/Sang Tan) AP

Bizons, leeuwen, naakte vrouwen, je komt ze niet zo vaak tegen op het Rokin. Een holenleeuw kun je helemaal niet meer tegenkomen, die is in de prehistorie uitgestorven, net als de mammoet. Maar zwanen en ganzen vliegen nog; onze wereld heeft genoeg gemeen met de prehistorie om ze te herkennen in een klein beeldje dat meer dan 15.000 jaar geleden uit mammoetivoor werd gesneden. Hun vleugels lijken door de maker van het beeldje expres klein gehouden om hun halzen te benadrukken. Vliegende giraffes.

Van deze kleine vogelbeeldjes zijn er begin vorige eeuw dertien gevonden, in Siberië, in de buurt van het Baikalmeer, waar ook dertig Venusbeeldjes gevonden zijn. De vogelbeeldjes doen eerst even denken aan echte vogels, en dan meteen aan de beroemde birds in space van de twintigste-eeuwse beeldhouwer Brancusi. Hij liet de vleugels juist helemaal weg om het vliegen weer te geven.

Bijna alles is veranderd, maar dat is dus hetzelfde gebleven. Er zijn nog steeds vogels; er is nog steeds kunst. Moeiteloos overbruggen zij de millennia.

Op de tentoonstelling Ice Age Art in het British Museum in Londen is een ongelooflijke verzameling prehistorische kunst bijeengebracht, uit musea in Frankrijk, Duitsland, Tsjechië en Rusland. De twee grootste sterren ontbreken. De Venus van Willendorf is in het Natuurhistorische Museum in Wenen gebleven. En van de leeuwenman uit Tübingen wordt een replica geëxposeerd. Verder zijn de kostbaarste sculpturen uit de laatste ijstijd te zien, van 40.000 tot 10.000 jaar geleden. Meestal zijn ze zo klein dat ze in je hand passen. Er zijn niet alleen vogels en vrouwen, maar ook mammoeten, rendieren, paarden, bizons, vissen. In een vishaak gemaakt van rendiergewei kerfde iemand 10.000 jaar geleden een vissenkop die uit het water omhoogsteekt en aan de haak zit, alsof het beest al gevangen is.

De bekendste kunstwerken uit de prehistorie zijn nog steeds de schilderingen uit grotten als Lascaux en Chauvet, maar sculptuur en design uit het verre verleden mag ook gezien worden. De overblijfselen uit de steentijd worden in het British Museum als kunst tentoongesteld. De gebruikelijke context ontbreekt. Geen vuistbijlen, speren of andere gereedschappen uit het verre verleden, geen menselijke botten. Alleen kunst. Om dat te benadrukken, is de oude kunst gecombineerd met moderne, al is het aanbod hier wel magerder. Geen Brancusi, wel een Henry Moore. Geen schilderij van Mondriaan, maar een tekening uit de eigen collectie. Geen schilderij van Picasso, maar een foto van zijn atelier. Ze hangen hier omdat nu het werk van Picasso en andere modernisten door het grote publiek geaccepteerd is, en deze prehistorische kunst ook aan waardering toe is. Met de rotstekeningen is dat al eerder gebeurd; die sloten makkelijker aan bij traditionele westerse schilderijen, zeker in de manier waarop ze gereproduceerd werden.

Wat is gebleven, is een voorkeur voor figuratieve kunst. In de depots voor kunst uit de steentijd is die niet in de meerderheid, op de tentoonstelling wel. Conservator Jill Cook lijkt daar ook enigszins trots op. Kunst komt net als de homo sapiens uit Afrika, maar figuratieve kunst is toch maar mooi in Europa uitgevonden (al moet ze Siberië dan wel tot Europa rekenen). Kunst en de moderne mens zijn in het boek dat bij de tentoonstelling is verschenen als kip en ei. Nu eens zijn de mensen uit het paleolithicum modern omdat ze kunst maken, dan weer maken ze kunst omdat ze moderne hersenen hebben.

Maar het idee dat kunst alleen door ons soort mensen kan worden gemaakt, staat onder druk. Vorig jaar werden in een grot in Spanje tekeningen aangetroffen van zeeleeuwen die waarschijnlijk door neanderthalers zijn gemaakt. Daar is het brein van de homo sapiens en zijn prefrontale cortex dus niet voor nodig. Dit soort theorieën laat bovendien altijd onverklaard waarom de ene mens of neanderthaler heel goed kan tekenen en de ander niet. De tentoonstelling laat ook werk van mindere goden zien, minder trefzeker in ivoor gekraste rendieren, soms zien we zelfs een probeersel dat doorgestreept lijkt. Het maakt de mens uit de steentijd opeens levender dan juist de fraaiste sculpturen. Perfectie heeft altijd iets doods.

Het samen exposeren van oude en nieuwe kunst is een trend. Niet alleen het British Museum doet het. In het museum voor de prehistorie in het Franse Les Eyzies opent begin maart een tentoonstelling waarin prehistorische en hedendaagse kunst worden samengebracht, onder anderen van Thomas Hirschhorn en Christian Boltanski. In de Franse grot Mas d’Azil in de Pyreneeën worden sinds 2009 al oude en nieuwe kunstwerken gecombineerd. Marina Abramovic heeft er wel eens een performance gegeven.

Hedendaagse kunst heeft altijd invloed op de kunstgeschiedenis. Elke nieuw stroming vindt na verloop van tijd zijn eigen pioniers, elk nieuw genre verandert de blik op het verleden. Nu is de performancekunst aan de beurt. Het British Museum voegt daar de prehistorie aan toe. Een van de gaafste beeldjes op de tentoonstelling is een zwart Venusbeeldje uit de Tsjechische vindplaats Dolni Vestonice. Net zo’n dikkerd als die uit Willendorf, hoewel iets minder trots; het vlees is niet zo pront meer. Veel hangt. Anders dan de meeste Venusbeeldjes is deze niet van steen of ivoor maar van keramiek. Het zwarte aardewerk glanst, maar dat schijnt pas veel later gekomen te zijn, in het museum; toen het gemaakt werd, was het dof. Uit Tsjechië is vrij veel keramiek overgeleverd. Het meeste aardewerk is stuk. De beeldjes, van vrouwen en van dieren, zijn meteen gebroken. Ze werden gemaakt om stuk te gaan.

De beeldjes werden gemaakt van klei en water. Gewoonlijk moet een dergelijk beeldje dan drogen om het te kunnen bakken. Deze beeldjes werden nat in het vuur gegooid, waar ze dan met een harde knal ontploften. Dit doet Jill Cook aan performancekunst denken, misschien verbonden met magische of religieuze praktijken. Van zulke onmiddellijke vernietiging bestaan ook voorbeelden uit andere plaatsen en tijden. Zo worden de zandtekeningen van de Navajo in Amerika meteen na het maken uitgewist. Ze maken deel uit van een genezingsritueel waarbij de tekening de ziekte in zich opnam, giftig werd en dus vernield moest worden.

Brekende beeldjes zijn op de tentoonstelling in het British Museum niet te zien. Niets ontploft. Niets breekt. Zo radicaal mag de kunst uit de prehistorie hier nog niet zijn. Terecht, een museum moet bewaren, niet vernietigen. De Chinese kunstenaar Ai Weiwei liet voor een performance eens een authentieke prehistorische vaas stuk vallen, maar daar kan het British Museum niet aan beginnen.

De tentoonstelling geeft geen antwoord op de vraag waarom die ene keramische vrouw uit het Tsjechische Dolni Vestonice toch bewaard is gebleven. Misschien had ook zij vernietigd moeten worden, en zien we nu in Londen een toevallig overgebleven rekwisiet van een performance. Of misschien was de vernietiging wel de performance. Misschien mogen we eigenlijk niet naar haar kijken.

Ice Age Art – the arrival of the modern mind. Tot en met 26 mei in het British Museum, Londen.