Kerk koopt gestolen beeld terug

Bij een inbraak in 1976 werd een middeleeuws beeld van de Heilige Agatha uit de kerk in Gronsveld gestolen. De parochie kocht het terug.

Ze heeft een palmtak in haar rechterhand. Dat was ooit een tang. Sint Agatha wordt meestal met dat gereedschap afgebeeld. De heilige uit de derde eeuw werd volgens de overlevering slachtoffer van de christenvervolgingen door de Romeinen. Tijdens martelingen zouden die haar met een tang de borsten hebben afgerukt.

De tang is zoekgeraakt tijdens de omzwervingen die het meer dan vijf eeuwen oude, houten beeld maakte, sinds het voorjaar 1976 werd gestolen in de Sint-Martinuskerk in Gronsveld. Verder heeft de Heilige Agatha weinig geleden. Het dorp even ten zuiden van Maastricht maakte zich 37 jaar geleden op voor de heilige communie van een groot aantal kinderen, toen de inbraak werd ontdekt.

Pas in de jaren negentig dook het beeld, dat ruim een meter lang is, weer op. Het was inmiddels in het bezit van een Duitse verzamelaar die vermoedde dat het om een werk van de Limburgse kunstenaar Jan van Steffeswert ging. Hij kreeg gelijk van de Belgische kunsthistoricus Robert Didier en Peter te Poel, conservator oude kunst in het Maastrichtse Bonnefantenmuseum en toen druk bezig met het samenstellen van een tentoonstelling rond deze figuur. Niemand wist nog dat het beeld uit de kerk van Gronsveld afkomstig was.

Dat werd duidelijk, toen een kunsthandelaar het in 1999 ter veiling aanbood bij Sotheby’s in Amsterdam. Een oplettende lezer van de catalogus bij die verkoop legde het verband. De Sint-Martinus in Gronsveld kon geen rechten meer laten gelden en het slechts terugkopen. Jacques van Rensch, lid van het huidige kerkbestuur en rijksarchivaris in Maastricht: „Er zijn onderhandelingen geweest, maar die hebben geen resultaat gehad. Het toenmalige bestuur was niet snel genoeg en de pastoor was ziek. Het beeld is verkocht aan een Belgische verzamelaar voor rond de 200.000 gulden.”

Eind vorig jaar volgde de tip dat Sotheby’s, dit keer de Londense vestiging, Agatha opnieuw zou veilen. Van Rensch wist de rest van het kerkbestuur zo ver te krijgen om de reserve voor groot onderhoud aan te spreken.

„Het beeld is belangrijk voor de kerk, voor Gronsveld en de Limburgse cultuurgeschiedenis. We hebben het onderhands kunnen kopen. Sotheby’s zag af van de provisie van zo’n 25 procent. Daardoor heeft de verkoper een mooie prijs kunnen krijgen. Denk aan iets rond de 50.000 euro. We hopen op zijn minst een deel van het geld terug te krijgen via subsidies en giften.”

De Heilige Agatha werd waarschijnlijk tussen 1480 en 1490 gemaakt en is daarmee een vroeg werk van de ‘beeldsnijder’ Jan van Steffeswert. Hij stond nog volop in de middeleeuwse traditie van ambachtslieden die voor hun broodwinning vooral afhankelijk waren van opdrachten van kerken en kloosters. Tegelijkertijd kondigde de Renaissance zich met hem al een beetje aan. Net als veel latere kunstenaars was hij zelfbewust genoeg om een deel van zijn werk te signeren. Zijn naam duidt op wortels in Stevensweert. Zijn atelier stond in Maastricht.

Van Rensch erkent dat het beeld van Agatha niet altijd in Gronsveld heeft gestaan. „Waarschijnlijk komt het uit een van de kerken of kloosters in Maastricht, die werden opgeheven in de Franse tijd. Beelden en andere kunstvoorwerpen werden toen volop te koop aangeboden.”

Sinds kort bevindt het beeld zich in de kelders van het Rijksarchief. Dit voorjaar, als de vereiste voorzieningen zijn getroffen, keert het beeld definitief terug naar Gronsveld.

Tegen die tijd moet Agatha ook weer een tang hebben. „Er zijn foto’s van voor 1976 en we weten hoe Van Steffeswert ongeveer te werk ging. Die tang is dus na te maken.”